Dialekt alemański

Z Wikipedii

Dialekt alemański (nazwa własna: Alemannisch) to właściwie grupa dialektów języka górnoniemieckiego z rodziny języków germańskich. Niekiedy określany jako odrębny od niemieckiego "język alemański". Istnieje głównie w formie mówionej, rolę języka literackiego na obszarze jego występowania pełni język niemiecki.

Posługuje się nim około 10 milionów ludzi w 7 państwach: Szwajcaria (cały region niemieckojęzyczny), RFN (Szwabia i większość Badenii-Wirtembergii), Austria (tylko Vorarlberg), cały Liechtenstein, Włochy (kilka izolowanych miejscowości w płn.-zach. Alpach), Francja (Alzacja) oraz Wenezuela (język kilku osad kolonistów od 1843).

Nazwa dialektu pochodzi od dawnego związku niemieckich plemion z tego regionu (Alamanowie).

Spis treści 1 Odmiany 2 Język literacki 3 Cechy 4 Zobacz też 5 Linki zewnętrzne

[edytuj] Odmiany

Istnieją następujące dialekty alemańskie:

• szwabski (Szwabia, RFN), jego cechą jest zastąpienie górnowysokoniemieckich: û, î przez [ou], [ei] (zamiast niemieckich: [aʊ], [aɪ]).
• dolnoalemański lub południowoalemański, zachował niemieckie: /k/ jako [kʰ] (lub [kx]), zamiast górnoalemańskiego [x]. Pododmiany:
  • alemański okolic Jeziora Bodeńskiego (południowa Wirtembergia, płd.-wsch. Badenia, płn.-zach. Vorarlberg)
  • alzacki (lub język alzacki) (Alzacja we Francji)
  • Alemán Coloniero (w Wenezueli)
  • dialekt Bazylei (miasto Bazylea w Szwajcarii)
• górnoalemański (Szwajcaria i częściowo Vorarlberg oraz południowy Schwarzwald). cechuje się przejściem /k/ w [x]. Pododmiany:
  • dialekt Berna
  • dialekt Zurychu
  • dialekt Vorarlbergu
• wysokoalemański lub najwyższy alemański (we wschodniej części kantonu Valais, kilku miejscowościach we włoskich Alpach, w Oberlandzie (kanton Berno) i w niemieckojęzycznej części kantonu Fryburg. W odróżnieniu od innych dialektów posiada [ʃniːə(n)], [buːə(n)] zamiast [ʃneijə bouwə]. Pododmiany:
  • dialekt kantonu Valais
    • dialekt Walser

[edytuj] Język literacki

Najstarszym zapisem dialektu są krótkie napisy na fibulach, pochodzących z VI wieku. Pierwsze teksty ciągłe zostały zapisane w VIII wieku w opactwie Sankt Gallen, np. modlitwa Ojcze nasz:

Fater unser, thu bist in himile

uuihi namu dinan

qhueme rihhi diⁱn

uuerde uuillo diin,

so in himile, sosa in erdu

prooth unseer emezzihic kip uns hiutu

oblaz uns sculdi unsero

so uuir oblazem uns skuldikem

enti ni unsih firleit in khorunka

uzzer losi unsih fona ubile

Konfederacja Szwajcarska sporządziła swoje kroniki w XIV wieku w dialekcie alemańskim. Także na ten dialekt przetłumaczył Biblię szwajcarski reformator religijny Huldrych Zwingli w 1520. Od XVII wieku datuje się wypieranie dialektów alemańskich przez język niemiecki, jako język literacki. Z tego powodu do dziś nie istnieje żadna spójna ortografia dialektów alemańskich (brak normy literackiej).

W 1803 Johann Peter Hebel napisał Opowieści alemańskie (Alemannische Gedichte) w tym dialekcie. Szwajcarscy pisarze często świadomie używają zapożyczeń z dialektu tzw. "helwetyzmów" w swoich utworach, pisanych w języku niemieckim, np. Jeremias Gotthelf i Tim Krohn.

[edytuj] Cechy

Południowa (alpejska) część obszaru dialektu cechuje się znacznie większymi różnicami od standardowego języka niemieckiego, niż część północna (w RFN).

Ponieważ południowe dialekty alemańskie (np. w Szwajcarii) są w większości trudno lub w niewielkim stopniu rozumiane przez użytkowników języka niemieckiego, niektórzy językoznawcy, opierając się na kryteriach SIL International i UNESCO, opisują ten dialekt jako odrębny "język alemański" lub 4 odrębne języki: szwabski, alemański, walser i niemiecki "colonia tovar" (w Wenezueli).

Szwajcarskie dialekty alemańskie są często określane jako "szwajcarski język niemiecki" lub Schwyzerdütsch.

Najważniejsze cechy to:

• częste użycie zdrobnień: na północy- przyrostek -le; na południu: -li (zamiast niemieckiego -chen), np. Häusle, Hüüsle, Hüüsli, Hiisli (domek).
• Zróżnicowanie między południowymi i północnymi dialektami w wymowie ch po samogłoskach: i, e, ä, ö, ü i spółgłoskach.
• czasownik być jest różnie odmieniany w różnych dialektach:
  (częste formy gs*- pochodzą od słów pokrewnych ge-sein, niespotykanych we współczesnym języku niemieckim.)

Odmiana czasownika być w dialektach alemańskich
język polski (język niemiecki)	dolnoszwabski	alzacki	Allgäuerisch	Dolny Markgräflerland	Voralpenland	wschodnioszwajcarski	zachodnioszwajcarski	Sensler
ja jestem (ich bin)	I ben	Ich bin	I bin	Ich bi	I bee	I bi	I(g) bi	I bû
ty jesteś (du bist)	du bisch	dü bisch	du bisch	du bisch	dou bisch	du bisch	du bisch	dù bûsch
on jest (er ist)	er isch	är isch	är isch	är isch	är isch	är isch	är isch	är isch
my jesteśmy (wir sind)	mir send	mir sinn	mir send/sönd	mir sin	mr send	m(i)r send/sön/sinn	mir sy	wier sy
wy jesteście (ihr seid)	ihr send	ihr sinn	ihr send	ihr sin	ihr send	i(i)r sönd/sind	dihr syt	ier syt
oni są (sie sind)	dui send	sie sinn	dui send	si sin	dia send	di sönd	si sy	si sy
ja byłem (ich bin ... gewesen)	i ben gwä	ich bin gsinn	i bi gsi	ich bi gsi	i bee gsei	i bi gsi	i(g) bi gsi/gsy	i bû gsyy

[edytuj] Zobacz też

• Język schwyzertüütsch

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Ethnologue
• poezja i encyklopedia alemańska

W weekend odwilż i śnieg z deszczem

Najbliższa sobota i niedziela nie będą już bardzo mroźne w wyniku napływającego z zachodu ciepłego i wilgotnego powietrza polarnomorskiego. W porównaniu z rekordowo zimnym początkiem tygodnia można mówić o lekkiej odwilży, gdyż miejscami spodziewane są opady deszczu ze śniegiem.

"Misja specjalna" i nocna "Panorama" do zdjęcia

Likwidacja "Misji Specjalnej", nocnej "Panoramy" oraz "oszczędności we wszystkich sferach spółki" - to niektóre z decyzji podjętych przez nowy zarząd TVP.

Sondaż: Polacy podzieleni ws. terminu przyjęcia euro

60 proc. Polaków uważa, że Polska powinna przyjąć euro "dopiero wtedy, gdy zbliży się pod względem rozwoju gospodarczego do przeciętnej Unii Europejskiej"; 30 proc. badanych uważa - że w 2012 roku - wynika z sondażu TNS OBOP przeprowadzonego dla "Forum" TVP Info.

Palikot oskarża posłankę PiS o polityczną prostytucję

Janusz Palikot stwierdził w TVN24, że posłanka PiS Grażyna Gęsicka, wzywając rząd do odpowiedzialności za niewykorzystanie funduszy unijnych manipuluje opinią publiczną. Dodał, że jest mu przykro, iż "prostytucja w polityce sięga nawet pani minister Gęsickiej".

Kto zastąpi Kopacz? PO wybierze nowego szefa na Mazowszu

- Zarząd mazowieckiej Platformy Obywatelskiej wybierze w środę nowego szefa; z kierowania partią na Mazowszu - zgodnie z wytycznymi władz Platformy - zrezygnowała jeszcze w zeszłym roku kierująca resortem zdrowia Ewa Kopacz.

Wypadek w Mazurowicach: Jedna osoba ranna

Jedna osoba została ranna w wyniku wypadku, do którego doszło wieczorem niedaleko miejscowości Mazurowice (Dolnośląskie).

Listy do Sendlerowej. Maria Kaczyńska przyjęła twórców projektu

Maria Kaczyńska i minister Ewa Junczyk-Ziomecka spotkały się w Pałacu Prezydenckim z twórcami polsko-izraelskiego projektu, upamiętniającego Irenę Sendlerową. Istotą projektu są listy do Sendlerowej napisane przez 2,5 tys. dzieci izraelskich.

Cimoszewicz nie rezygnuje ze startu do PE

B. premier, b. szef MSZ a obecnie senator niezależny Włodzimierz Cimoszewicz poinformował, że nieprawdziwe są informacje prasowe, jakoby ostatecznie zrezygnował ze startu w wyborach do Parlamentu Europejskiego.

Komorowski odwołał wizytę na Litwie

Marszałek Sejmu Bronisław Komorowski odwołał wizytę w Wilnie - podała litewska agencja informacyjna BNS. Według niej Komorowski wytłumaczył się niespodziewanymi zdaniami. Rzecznik marszałka tłumaczy jednak, że Komorowski nie jedzie na Litwę, gdyż w Warszawie będzie premier Litwy.

Polski MSZ potwierdza: Jest porozumienie z porywaczami

Rzecznik MSZ Piotr Paszkowski potwierdził, że zostało osiągnięte porozumienie z porywaczami supertankowca "Sirius Star". Na pokładzie jednostki jest dwóch Polaków.