Dialekt małopolski

Z Wikipedii

Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Aby uczynić go weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. Adnotacja: literatura, przypisy, zasięg ... jak u ludzi.

Dialekt małopolski należy do dialektów języka polskiego, którym posługują się mieszkańcy Małopolski. Nie jest on jednakowy w całym regionie. Jego cechy to m.in.:

• charakterystyczna, nosowa wymowa "ą" i "ę", wymowa końcówki "-enka", jak w "ręka" (np. [paɲεŋka])
• w dialektach małopolskim, wielkopolskim i śląskim oprócz obstruentów udźwięczniają też sonoranty (samogłoski oraz j, ł, l, r, m, n, ń) – np. "sok malinowy" w standardzie (i dialekcie mazowieckim) -> "sokmalinowy" w dialekcie małopolskim (i nie tylko) -> "sogmalinowy", "PSL" -> "peezel" (każda nazwa litery jest traktowana jak osobny morfem, więc zachodzi udźwięcznianie, którego nie ma w słowie "pesel"). Częściej niż w standardzie zachodzi udźwięcznianie nie tylko na granicy wyrazów – "jeźli", "-źmy" itd., choć nie jest tak częste. W gwarach dialektu małopolskiego udźwięcznianie zachodzi nawet na granicy mniej zauważalnych morfemów – "jest-em" -> "jezdem", a nawet w kontekstach nietypowych, np. "ślisko" -> "ślizgo".
• akcent wyrazowy inicjalny, przesunięcie akcentu w wołaczu na ostatnią sylabę
• częste używanie partykuły "że" w trybie rozkazującym ("weźże", "idźże", "zróbże", "podajże")
• charakterystyczny zaśpiew w mowie potocznej
• zlewanie zbitek "t-sz" i "d-ż" w afrykaty "cz" i "dż". Różnice są tu analogiczne, jak przy udźwięcznianiu – w standardowym języku polskim następuje to tylko przed obstruentami. Np. "drzwi" -> "dżwi" (w starannej, nienaturalnej, wymowie "dżżwi", w hiperpoprawnej "d-żwi"), ale "trzmiel" -> "cz-szmjel" i "trzy" -> "cz-szy" (w starannej, nienaturalnej, wymowie "t-szmjel", "t-szy"), natomiast w dialekcie małopolskim także przed sonorantami (łącznie z samogłoskami) – "czmjel" , "czy".

Poza dialektem używanym przez inteligencję, wśród mieszkańców regionu, a zwłaszcza jego południowej części, występują liczne gwary, które różnią się od ogólnonarodowego języka nie tylko wymową, ale i słownictwem. Najbardziej popularne gwary Małopolski to: gwara krakowska, gwara podhalańska, gwara sądecka, gwara zagłębiowska, gwara żywiecka i gwara łowicka oraz gwara kielecka zwana również świętokrzyską. Dialekt małopolski wywarł wpływ na wschodnie (górnośląskie) odmiany dialektu śląskiego (m.in. przez związki kulturowe, zwłaszcza po wzmocnieniu odrębności Dolnego Śląska od Korony, także przynależność części Górnego Śląska do diecezji krakowskiej, a nie wrocławskiej) oraz na dialekt południowokresowy (ze względu na osadnictwo), a w konsekwencji na nowo tworzące się gwary na tzw. Ziemiach Odzyskanych. W średniowieczu i renesansie dialekt małopolski był jednym głównych (obok wielkopolskiego) dialektów tworzącego się ogólnopolskiego języka literackiego. Następnie jego rola spadła na rzecz dialektu mazowieckiego. Związki gwar północnomałopolskich z centrum dialektu rozluźniły się zwłaszcza w okresie rozbiorów, przez co gwary tych części Małopolski, które weszły w skład Kongresówki (gwary łęczycko-sieradzkie, łowickie, radomskie, kieleckie i lubelskie), przejęły wiele cech dialektu mazowieckiego.

p • d • e Polskie dialekty i gwary regionalne Gwary miejskie lwowska • poznańska • łódzka • warszawska Dialekt wielkopolski poznańska • kujawska • gnieźnieńska Dialekt chełmińsko- kociewsko-warmiński warmińska Dialekt małopolski krakowska • "góralska" (podhalańska • sądecka • spiska • żywiecka) • łowicka • zagłębiowska • kielecka Dialekt mazowiecki kurpiowska • mazurska • warszawska Dialekt północno i południowokresowy białostocka • suwalska • wileńska • lwowska Dialekt śląski* cieszyńska • niemodlińska • opolska • bytomska • oleska * (przez część Ślązaków oraz organizacje językowe uznawany za osobny język śląski)

Śliski poranek: wypadki na drogach

Zablokowana jest droga krajowa nr 10 przy wjeździe na obwodnicę Torunia w Lubiczu, gdzie zderzyły się cztery samochody. Jedna osoba została ranna. W Małopolsce autobus wjechał w drzewo.

Gehenna z meldunkiem przejdzie do lamusa?

Zamiast obowiązku meldunkowego wprowadzimy uproszczone formalności; zarejestrowania pobytu będzie można dokonać drogą elektroniczną - mówi w wywiadzie dla "Gazety Prawnej" wiceminister SWiA Witold Drożdż.

Farfał: zmiana w TVP nie była zaaranżowana

Nowy szef TVP Piotr Farfał zapewnia w "Dzienniku", że pochodzące z PiS sugestie, iż zmiana zarządu telewizji publicznej była zaaranżowana w budynkach ministerialnych, jest nieprawdziwa.

Abp Kowalczyk i o. Hejmo mieli jednego opiekuna?

Dzisiejszy nuncjusz apostolski w Polsce apb Józef Kowalczyk, którego tajne służby PRL zarejestrowały bez jego wiedzy jako kontakt informacyjny, przekazywał informacje temu samemu rezydentowi wywiadu co ojciec Konrad Hejmo - donosi „Rzeczpospolita".

Tomasz Nałęcz wraca do polityki

Tomasz Nałęcz przyjął zaproszenie na inauguracyjne spotkanie koalicji SdPl - PD - Zieloni firmowanej przez Dariusza Rosatiego, Janusza Onyszkiewicza i Marka Borowskiego. - Zgodził się uczestniczyć w budowie nowej centrolewicy - twierdzą organizatorzy.

Jak CBA odkryło Amerykę

CBA wykryło aferę korupcyjną w kopalni w Bogdance. Zrobiło to pięć lat po prokuraturze

W bitwie o szkło lepszy Kamiński

Prezydencki minister Michał Kamiński wypchnął z telewizji Piotra Kownackiego. Według raportu Instytutu Monitorowania Mediów w grudniu Kamiński wypowiadał się w głównych telewizyjnych serwisach informacyjnych przeszło dwa razy częściej.

Sześciolatki w szkołach w 2012 r. To ich prawo, nie obowiązek

Platforma zgłosiła wczoraj przełomową poprawkę do rządowego projektu obniżenia wieku szkolnego. Chce zapisać, że do 2012 r. sześcioletnie dzieci będą „miały prawo”, a nie „obowiązek” pójść do pierwszej klasy.

Posłowie za rozszerzeniem uprawnień sejmowej "speckomisji"

Za umożliwieniem sejmowej "speckomisji" dostępu do dokumentów i materiałów uzyskanych przez służby specjalne opowiedzieli się podczas debaty w Sejmie nad projektem zmian w regulaminie izby, posłowie ze wszystkich klubów parlamentarnych.