Delhi

Z Wikipedii

Ten artykuł dotyczy miasta i terytorium indyjskiego. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.

Brama Indii (India Gate), postawiona w hołdzie indyjskim żołnierzom, poległym w I wojnie światowej.

Dżami Masdżid, największy meczet Indii.

Bahaistyczna Świątynia Lotosu na przedmieściach Delhi przyciąga około 4 milionów turystów rocznie i stanowi znakomity przykład współczesnej architektury indyjskiej.

Grobowiec Humajuna.

Qutub Minar – najwyższy na świecie minaret z cegieł.

Czerwony Fort w Delhi.

Delhi (hindi: दिल्ली, trb.: Dilli, trl.: Dillī; pendżabski: ਦਿੱਲੀ; urdu: دہلی; ang. Delhi) – miasto i dawna stolica Indii położona w północnych Indiach nad rzeką Jamuną; zamieszkuje ją 11,2 mln mieszkańców (2006), a aglomerację miejską 17,8 mln mieszkańców (2006). 216 metrów nad poziomem morza. Powierzchnia 1483 km kw. Zagęszczenie ludności – 23 tys. mieszkańców na km kwadratowy. To drugie co do wielkości (po Bombaju) miasto Indii, wielki węzeł komunikacyjny, centrum przemysłu i kultury, miasto uniwersyteckie, z licznymi teatrami, galeriami, muzeami i zabytkami z okresu Wielkich Mogołów. Miasto przoduje w rozwoju technologii informacyjnej i telekomunikacyjnej (drugie w Indiach po Bangalore).

Delhi jest stolicą jednostki administracyjnej o tej samej nazwie mającej status Narodowego Terytorium Stołecznego Delhi (zajmuje większość jego obszaru). Na obszarze narodowego terytorium stołecznego Delhi znajduje się stolica Indii – Nowe Delhi. Władze terytorium zabiegają o przekształcenie go w stan.

[edytuj] Podział miasta

Miasto dzieli się na 12 stref:

[edytuj] Zabytki

• Kutb Minar (na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO)
• Grobowiec Humajuna (na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO)
• Meczet Dżami Masdżid
• Czerwony Fort
• Brama Indii – pomnik Indusom poległym w I wojnie światowej
• Jantar Mantar – obserwatorium astronomiczne
• Purano Quila
• Parlament Indii
• Rashatrapati Bhavan – rezydencja prezydenta
• Raj Ghat – miejsce kremacji Gandhiego
• Świątynia Lotosu
• Światynia Laxminarayan – Birla Mandir
• Świątynia Akshardham
• Rajpath – Aleja Republiki Indii
• Vijay Chowk – Plac Zwycięstwa
• Hazrat Nizamuddin – stara dzielnica z grobowcem średniowiecznego świętego muzułmańskiego

[edytuj] Klimat

Przeciętna temperatura w roku wynosi 25 stopni Celsjusza, roczna ilość opadów średnio 808 mm. Najcieplejszym miesiącem jest czerwiec (śr. 33,4°C), najchłodniejszym styczeń (śr. 14,2°C). Najwięcej opadów (śr. 255 mm) przypada na sierpień, a najmniej (śr. 7 mm) na listopad.

[edytuj] Historia

O Delhi mówi się, że jest miejscem, w którym przez tysiąclecia nabudowano na sobie i obok siebie siedem miast Delhi. Niedawne badania archeologiczne potwierdziły, że u źródeł powstania Delhi leży założenie w 1200 p.n.e. pierwszego z tych miast o nazwie Indraprastha. Było ono stolicą państwa Pandawów. Fakty te opiewa starożytny indyjski epos Mahabharata. W czasach Imperium Maurjów Delhi leżało na szlaku ważnych dróg ze wschodu na zachód. Początki obecnego Delhi wiążą się z założeniem przez klan Radźputów Tomara w 736 roku n.e. miasta Lal Kot. Radźpucki klan Ćauhan rządzący miastem Ajmer zdobył ówczesne Delhi i zmienił nazwę miasta na Qila Rai Pithora.

W 1192 roku ostatni władca indyjski, książę Radźputów Prihiwiradża Ćauhan (1162-1192) zginął po zajęciu Delhi przez Mohammad Ghoriego. Dla miasta zaczął się czas panowania muzułmanów. Po śmierci Mohammada Ghoriego władzę objął jego generał i niewolnik zapoczątkowując tzw. dynastię niewolniczą. Z tego czasu pochodzi zbudowana w 1199 roku najwyższa na świecie wieża minaretu Kutb Minar. Panowanie muzułmańskie trwało aż czasu zdominowania Indii przez Brytyjczyków. Powołany w 1206 roku Sułtanat Delhijski przetrwał aż do najazdu Mongołów w 1526 roku. Delhi była wówczas stolicą sułtanatu rządzącego prawie całymi Indiami, największym centrum sufizmu (mistyczna tradycja islamu). W tym czasie nastąpiła budowa fortów, które są częścią siedmiu miast Delhi.

Kwitnący okres przypadł na czas panowania Muhammada Tughlaka z dynastii Tuhlaków (1320-1355), do momentu, gdy Timur z hordami mongolskimi spustoszył miasto zabijając 100 tysięcy jego mieszkańców i osadzając na tronie muzułmańską dynastię Sajjidów (1414-1451). Oni i kolejna dynastia Lodiów rządzili już tylko terenem wokół Delhi.

Islam królował w Delhi także, gdy w 1556 roku po wygranej bitwie armii Babura miastem, a z czasem i Indiami zaczęli rządzić Mogołowie. Z tego czasu pochodzą takie zabytki Delhi jak Czerwony Fort i największy meczet w Indiach, Dżami Masdżid. Najsławniejsi z Wielkich Mogołów to Akbar (1542-1605), budowniczy nowej stolicy Fatehpur Sikri i Jahan zwany też Szachdżahanem (1592-1666), który kazał dla swojej żony zbudować grobowiec Tadź Mahal. On też jest twórcą "siódmego miasta Delhi" nazwanego na jego cześć Shahjahanabad. Powszechnie znane jest ono jednak pod nazwą Starego Delhi.

W lutym 1739 roku Delhi zostało splądrowane przez wojska króla Persji Nadir Shaha (1688-1747). Najeźdźcy wywieźli ze sobą sławny Pawi Tron Mogołów, z którego władcy Persji, a potem Iranu rządzili do końca. Ostatni siedział na nim Mohammad Reza Pahlavi (1919-1980). W połowie XVII wieku w mieście za zgodą Mogołów rozpoczęła działalność handlową Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska. W wojnach Mogołów z południem Indii Brytyjczycy stawali po stronie Mogołów. W tym czasie Delhi uniknęło najazdów. Tylko raz w 1752 było splądrowane podczas najazdu afgańskiego króla Ahmeda Shah Durrani (1724-1773).

30 grudnia 1803 Delhi zostało zdobyte przez wojska brytyjskie. Zarządca brytyjski pozwolił Mogołom zachować tytuły i własność prywatną. W 1857 podczas powstania Sipajów powstańcy wraz z armią bengalską zaatakowali Brytyjczyków i dokonali wśród nich rzezi. Cztery miesiące potem Brytyjczycy odbili miasto, ale zdecydowali się przenieść stolicę do Kalkuty. Delhi stało się wówczas czasowo częścią prowincji Pendżab. Dopiero w 1911 roku król Wielkiej Brytanii Jerzy V ponownie przeniósł stolicę do Delhi, aby powstrzymać zabiegi muzułmanów o autonomię.W tym też roku burząc częściowo Stare Delhi Brytyjczycy rozpoczęli na brzegu Jamuny budować Nowe Delhi. Zaprojektowali je brytyjscy architekci - Edwin Lutyens (1869-1944) i Herbert Baker (1862-1946). W 1931 roku uznano je za stolicę Indii brytyjskich, a w 1947 niepodległych Indii.

Podczas podziału Indii Brytyjskich na Pakistan i Indie w 1947 roku ze strachu przed pogromem ze strony muzułmanów tysiące wyznawców hinduizmu i sikhizmu wywędrowało z Zachodniego Pendżabu i Sindhu do Delhi. Nadal liczba ludzi zjeżdżających z całego kraju do Delhi jest wyższa niż wskaźnik urodzin w mieście. Zamach na premiera Indii Indirę Gandhi dokonany przez jej ochroniarzy ludzi sikhijskiego pochodzenia przyczynił się w 1984 roku do rzezi wśród wyznawców tej religii. Zginęło 2700 osób^[1]. Współcześnie miasto boryka się z problemami typowymi dla wielkich aglomeracji trzeciego świata, takimi jak przeludnienie, niskie standardy sanitarne i duże kontrasty w poziomie życia mieszkańców.

[edytuj] Wzrost ludności

Przegląd wzrostu ludności Delhi na przestrzeni czasu. Do roku 1865 mamy do czynienia z oszacowaniami, potem z pomiarem ludności, aż po eksplozję demograficzną.

[edytuj] Miasta partnerskie

• Londyn, Wielka Brytania
• Chicago, USA

Przypisy

Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Delhi

p • d • e • h

Stany i terytoria Indii

Andhra Pradesh • Arunachal Pradesh • Assam • Bengal Zachodni • Bihar • Chhattisgarh • Dżammu i Kaszmir • Goa • Gujarat • Haryana • Himachal Pradesh • Jharkhand • Karnataka • Kerala • Madhya Pradesh • Maharashtra • Manipur • Meghalaya • Mizoram • Nagaland • Orisa • Pendżab • Radżastan • Sikkim • Tamil Nadu • Tripura • Uttarakhand • Uttar Pradesh

Terytoria
Andamany i Nikobary • Czandigarh • Dadra i Nagarhaweli • Daman i Diu • Delhi • Lakszadiwy • Puducherry