Ślązacy

Z Wikipedii

Treść tego hasła może nie być zgodna z zasadami neutralnego punktu widzenia. Zajrzyj na stronę dyskusji i pomóż go poprawić.

Ślązacy
Liczebność ogółem	około 800 tysięcy w Polsce i Czechach (w różnych źródłach jest znaczny rozrzut danych)[1] (z czego według oficjalnych danych około 0,18 mln[2][3] zadeklarowało narodowość śląską w polskim i czeskim spisie powszechnym), liczebność Ślązaków żyjących w diasporze nie została ustalona.
Regiony zamieszkania	Śląsk (na terenie Polski i Czech), Niemcy, małe skupiska w Europie i USA
Język	śląski, polski, czeski, niemiecki
Religie	katolicyzm, protestantyzm

Ślązacy (śl. Ślůnzoki, czes. Slezané, niem. Schlesier) - określenie grupy ludności urodzonej i zamieszkującej Śląsk. Termin ten ma w literaturze historycznej i etnograficznej szerokie i często odmienne znaczenie. Obecnie pod pojęciem Ślązacy rozumie się:

1. Ślązacy jako grupa etniczna zamieszkująca głównie Górny Śląsk, o bogatej, odrębnej od terenów otaczających kulturze, posługująca się dialektem (wg niektórych językiem) śląskim. Część Ślązaków deklaruje odrębną narodowość śląską, inni, zachowując poczucie pewnej odrębności kulturalnej i językowej, deklarują narodowość polską, niemiecką lub czeską. Czasem zamiast terminu grupa etniczna, używa się w oficjalnych dokumentach terminu "grupa regionalna zamieszkująca Śląsk", np. w orzeczeniu polskiego sądu^[4].

2. Ślązacy jako narodowość germańsko-zachodniosłowiańska. Do tej kategorii zalicza się tę część Ślązaków (w rozumieniu pkt. 1), która deklaruje odrębność narodową od Polaków, Czechów i Niemców i traktuje mowę śląską jako odrębny język. Większość osób deklarujących narodowość śląską mieszka we wschodniej części Górnego Śląska, ale także w zachodniej (Śląsk Opolski) i południowej (Śląsk Cieszyński), jak również w Republice Czeskiej oraz w diasporze. Narodowość ta nie jest uznawana prawnie przez Polskę^[5][6] i Republikę Czeską^[7][8]. Jednakże w oficjalnych wynikach spisów ludności w tych krajach zdeklarowała ją około 173 tysięczna grupa osób w Polsce i około 44 tysięcy w Czechach. Jedynym krajem uznającym narodowość śląską jest Słowacja, jednak dokładna liczba Ślązaków (jedynie okręg Czadca) nie jest znana, jako, że w spisie ludności Ślązacy sumowani są z Morawianami (liczbę Ślązaków w Słowacji szacuje się na niecały tysiąc).

3. Polacy śląscy - Polacy, osoby o wyraźnej polskiej identyfikacji narodowej i językowej, posługujący się niekiedy śląską gwarą języka polskiego, mieszkający na Śląsku i czujący przywiązanie do regionu i kultury śląskiej. Osoby z tej grupy zamieszkują Górny Śląsk, a w ostatnich dekadach jest ich coraz więcej także na Dolnym Śląsku (w tym ujęciu śląskość postrzegana jest jako związek z pojęciem małej ojczyzny).

4. Ślązacy - mieszkańcy Śląska, niezależnie od identyfikacji etnicznej i kulturowej, w tym Polacy zamieszkujący Śląsk, ale nieodczuwający żadnego szczególnego związku z tym regionem, a czujący związek z inną częścią Polski lub Polską jako całością.

5. Niemcy śląscy - Niemcy zamieszkujący Górny Śląsk, a przed 1945 cały Śląsk (głównie Dolny Śląsk), deklarujący narodowość niemiecką i posługujący się wyłącznie językiem niemieckim, ale traktujący Śląsk jako małą ojczyznę (Heimat) i określający się jako Ślązacy (w innym rozumieniu niż w punkcie 1-2).

Przy omawianiu kultury, języka i podziału etnograficznego w dalszej części hasła ma się na myśli kulturę Ślązaków w rozumieniu grupy etnicznej (pkt. 1 lub 2 powyższej definicji). Kultura Niemców dolnośląskich i Polaków o słabej identyfikacji z kulturą śląską jest omówiona we właściwych tematycznie hasłach.

Spis treści 1 Etymologia nazwy 2 Język 3 Geografia 4 Historia 5 Demografia a narodowość 6 Kultura i tradycja 7 Nauka 8 Kontrowersje 9 Podział etnograficzny 9.1 Ślązacy Cieszyńscy 10 Przypisy 11 Zobacz też 12 Linki zewnętrzne

[edytuj] Etymologia nazwy

Nazwa Ślązacy może wywodzić się od rzeki Ślęza, wyrazu slęg (oznaczający wilgotny, mokry) lub góry Ślęży. Ślężanami określano plemię zachodniosłowiańskie z terenu dzisiejszego Dolnego Śląska, następnie w X wieku nazwę tę przejął cały obszar dorzecza górnej i środkowej Odry. Polska literatura z XIX i XX wieku, Ślązakami określa autochtoniczną ludność, zamieszkującą Śląsk.

Niemiecka wersja wiąże pochodzenie Ślązaków i nazwy Śląsk z germańskim plemieniem Sillingów zamieszkujących ziemie dzisiejszego Śląska w I tysiącleciu naszej ery.

[edytuj] Język

Ślązacy posługują się dialektem śląskim, uznawanym przez część ludzi za w pełni samodzielny język śląski^[9], oraz językiem polskim, językiem niemieckim i czeskim. Język śląski od 18 lipca 2007 posiada kod ISO 639-3 szl^[10]. Mieszkańcy Dolnego Śląska, do czasu wysiedlenia po II wojnie światowej, posługiwali się także dialektem śląskim języka niemieckiego - kod ISO 639-3 sli^[11][12].

[edytuj] Geografia

Ślązacy zamieszkują obecnie głównie tereny Górnego Śląska oraz Niemiec, jednak istnieją również emigracyjne skupiska w USA i całej Europie, głównie zachodniej. Najbardziej znanym przykładem śląskiej osady w USA jest Panna Maria w Teksasie. W przeszłości Ślązacy zamieszkiwali zarówno Dolny, jak i Górny Śląsk. Po II wojnie światowej, zgodnie z ustaleniami mocarstw w czasie konferencji jałtańskiej, niemieckojęzyczna ludność Śląska (który stał się częścią Polski) została przesiedlona do Niemiec. Na mocy tzw. "Dekretów Beneša" do Niemiec przesiedlono również niemieckojęzycznych mieszkańców Śląska Czeskiego. W wyniku obu tych wydarzeń została wysiedlona prawie cała ludność Dolnego Śląska i znaczna część mieszkańców Górnego Śląska.

[edytuj] Historia

Rejon Śląska pomiędzy górną Wisłą i górną Odrą był północną granicą penetracji człowieka w czasach ostatniego zlodowacenia. Anatomicznie współczesny człowiek przybył na Śląsk prawdopodobnie około 35 000 lat temu. Od tego czasu Śląsk był zamieszkiwany przez ludzi przynależących do zmieniających się kultur archeologicznych w epokach kamienia, brązu i żelaza, a których etniczna identyfikacja jest współcześnie niemożliwa. Cywilizacja Starej Europy bezsprzecznie pokrywała Śląsk. Później indoeuropejskie szczepy Scytów i Celtów odgrywały rolę na terytorium Śląska. Następnie Śląsk znalazł się w zasięgu kultury przeworskiej, identyfikowanej z Lugiami. Etniczna przynależność Lugiów nie została jednoznacznie rozstrzygnięta i stanowi pole walki polskiego i niemieckiego nacjonalizmu.

Od VI w. n.e. teren Śląska znalazł się bezsprzecznie w zasięgu kultury słowiańskiej. Późniejsze źródła historyczne (m.in. Geograf Bawarski, Dagome Iudex, Dokument praski) wymieniają z nazwy następujące plemiona: na zachodzie Dziadoszanie wraz z Bobrzanami nad rzeką Bóbr, dalej Ślężanie wokół Ślęży, Trzebowianie na północ od nich, Opolanie na wschód, Golęszycy w dorzeczu górnej Odry.

Od końca XIIw., w wyniku kolonizacji na prawie niemieckim, często dokonywanej z wykorzystaniem osadników z Niemiec, a także wejścia Śląska w orbitę politycznych i kulturalnych wpływów Niemiec, stopniowo postępowała germanizacja Śląska.

Nasilona germanizacja Śląska, prowadzona przez kilka wieków, spowodowała wynarodowienie ludności zamieszkującej te tereny. Ludność słowiańska zamieszkująca Górny Śląsk częściowo oparła się germanizacji. W okresie dwudziestolecia międzywojennego zarówno Polska, jak i Niemcy określały ludność żyjącą na Śląsku wyłącznie jako Polaków albo Niemców. W niewielkim stopniu rozróżniano grupy ludności o mieszanej narodowości lub nie określające swojej narodowości. Natomiast władze czechosłowackie wprowadziły w latach 20. XX wieku pojęcie narodu śląskiego na użytek spisów powszechnych przeprowadzanych w tym kraju^{[potrzebne źródło]}. Wpisując bez wiedzy zainteresowanych narodowość śląską administracja czechosłowacka obniżała w statystykach liczebność ludności polskojęzycznej żyjącej na Śląsku Opawskim oraz w należącej do Czechosłowacji części Śląska Cieszyńskiego (tzw. "Zaolziu"). Choć we współczesnych Czechach to obywatel deklaruje swoją narodowość podczas spisu, oficjalne stanowisko rządu czeskiego mówi iż Ślązacy nie spełniają wymogów potrzebnych do określenia ich jako odrębną mniejszość narodową, ale traktowani są jako mniejszość etniczna [3].

W czasie II wojny światowej, władze III Rzeszy wprowadziły spis ludności. Odnotowywano wtedy przypadki wypełniania rubryki narodowościowej jako "Schlonsaken" lub "Oberschlesier", jednak na podstawie rozporządzenia z marca 1941, wpis taki był skreślany. Ludzie, którzy wypełnili tak rubrykę musieli otrzymać jedną z innych czterech grup narodowościowych.^[13] Osoby te ze względu na bycie autochtonami, najczęściej otrzymywały 3 kategorię.

Prześladowania w pierwszych latach po II wojnie światowej, które w założeniu miały dotknąć aktywną część ludności niemieckiej i volksdeutschów z okresu III Rzeszy, w praktyce objęły również wszystkich Niemców i Ślązaków bez względu na ich postawę w czasie wojny oraz Polaków nie popierających władz komunistycznych (np. Obóz Zgoda w Świętochłowicach), w opinii społecznej Śląska zostało to źle przyjęte. Wielu Niemców górnośląskich i Ślązaków niemieckojęzycznych (zgermanizowanych) wyemigrowało lub zostało wypędzonych^[14].

Wypowiedzi w tekstach autobiografii i pamiętników rdzennych mieszkańców Górnego Śląska, odnoszące się do lat II wojny światowej i bezpośrednio po niej, według socjolog Antoniny Kłoskowskiej wykazują występowanie poczucia odrzucenia zarówno przez Niemców w okresie wojny, jak i przez Polaków po powrocie z wojennej tułaczki. Ze strony Polaków spotykała Ślązaków niechęć, bywali też stygmatyzowani mianem "szwabów" czy "hitlerów", zwłaszcza przez repatriantów z kresów wschodnich^[15].

W czasach PRL zakazywano używania mowy śląskiej w szkołach i urzędach, a także nie dopuszczano do nauki języka niemieckiego osób w wieku szkolnym. Traktowano Ślązaków z podejrzliwością, cechującą niektórych skrajnych polityków i objawiającą się czasem i dziś (np. KPN). Ślązakom nie podobał się również napływ nowej ludności z Kresów oraz Zagłębia, a zwłaszcza preferowanie jej przy obsadzaniu urzędów przez władze komunistyczne.

Połączenie podejrzliwego stosunku władz Polski i ludności napływowej, tęsknoty za rodziną znajdującą się w Niemczech jak i przede wszystkim nadziei na awans ekonomiczny i społeczny w zachodnich Niemczech spowodowało, podobnie jak w przypadku Warmiaków i Mazurów, masową emigrację Ślązaków do RFN w latach 50., 70. (w obu przypadkach w ramach akcji "łączenia rodzin") i 80.

Po zmianach ustrojowych w 1989 roku założona została organizacja Ruch Autonomii Śląska, dążąca do odzyskania autonomii utraconej w wyniku dekretu polskich władz komunistycznych^[16]. Zdaniem działaczy Ruchu Autonomii Śląska status autonomii dla Śląska jest szansą na "przejęcie spraw we własne ręce". Uważają oni, że polityka kolejnych rządów jest względem Śląska i jego problemów niespójna, nieudolna, krótkoterminowa i pozbawiona perspektyw. Oponenci Ruchu Autonomii Śląska wskazują na możliwości rozwoju wynikające z obecnego prawa. Pogląd ten reprezentuje zawiązany w 1997 roku Ruch Obywatelski Polski Śląsk.

[edytuj] Demografia a narodowość

Zgodnie z wynikami Narodowego Spisu Powszechnego z 2002, narodowość śląską w polskiej części Śląska zadeklarowało 173 200 osób, w tym 148,5 tys mieszkańców województwa śląskiego i 24,2 tys osób^[17] w województwie opolskim. Natomiast w czeskim spisie powszechnym z 2001 roku do narodowości śląskiej przyznało się 10 878 obywateli Czech, głównie mieszkańców kraju śląsko-morawskiego (w spisie z 1991 roku liczba ta wynosiła 44 446 osób). Wyniki spisów powszechnych nie oddają jednak dokładnie liczby osób faktycznie poczuwających się do narodowości śląskiej, gdyż osoby, które z różnych przyczyn nie brały udziału w spisie powszechnym (wymagane było przepytanie tylko jednej osoby na lokal), lub były osobami niepełnoletnimi, nie miały możliwości zadeklarowania preferowanej narodowości. Ponadto, Ruch Autonomii Śląska zarzucił organizatorom spisu,^[18] iż w wielu przypadkach rachmistrze spisowi odmawiali wpisania narodowości śląskiej do formularza.^[19] Zarzuty tego rodzaju wysunął również Związek Ukraińców w Polsce; według ZUP niektórzy rachmistrze wpisywali deklarowaną narodowość ołówkiem, by móc później ją zmienić.^[20]

[edytuj] Kultura i tradycja

Ślązacy posiadają zróżnicowaną i bogatą kulturę. Wśród Ślązaków istnieje duże przywiązanie do własnej tradycji i kultury.

Dotyczy to takich dziedzin życia jak:

• - zwyczaje świąteczne,

Strój kobiecy

Śląskie kobiety ubierały się na trzy sposoby:

• • kiecka, zopaska, kabotek i wierzcheń
  • kiecka, zopaska i jakla
  • kiecka, zopaska, kabotek i merynka (chusta)

Strój męski

Strój męski składa się z šakyta (marynarki), westy (kamizelki), bjouy košule, jedwobki (jedwabnej chustki) lub šlajfki (wstążki), galotůw czyli spodni lub bizokůw czyli spodni prasowanych na kant oraz ščewikůw czyli butów. Na głowie Ślązak nosił hut czyli kapelusz. Strój mężczyzny obecnie nazywa się ancugym, nazwa ta kojarzona jest głównie z garniturem. Jednak niewielu ludzi pamięta, że po śląsku słowo ancug oznacza ogólnie strój męski jak i żeński.

• - tradycje rodziny śląskiej,

• Typowe dla Ślązaków jest używanie odmiennych form grzecznościowych w zależności od stopnia pokrewieństwa oraz szacunku należnego danej osobie. Do rodzeństwa i rówieśników Ślązacy mówią (godajům) "za jedno", czyli: (ty) "weź", "je żeś", do rodziców, wujostwa czy np. przełożonych w pracy "za dwoje", czyli: (wy) "weźće", "sům`eśće"; wreszcie do dziadków, pradziadków i osób starszych zwracają się "za troje": "weznům" (oni), "sům" (oni). Odmienia się wyłącznie czasownik, zatem poprawna śląska forma to "Ůupa weznům", a nie "dziadek wezmą".

• Ślązacy przywiązują dużą wagę do zacieśniania więzów rodzinnych, tradycją są niedzielne obiady w gronie rodziny wielopokoleniowej oraz świętowanie w podobnym gronie z różnych okazji.

• Popularnymi rozrywkami wśród Ślązaków są biesiady piwne, hodowla gołębi (w gołębnikach) oraz papug i kanarków (w domu), a także gra w skata i w tysiąca. Przy grze w tysiąca Ślązacy używają pochodzących z języka niemieckiego nazw kolorów karcianych: ♥ to herce, ♦ to szele, ♣ to krojce a ♠ to griny. Odmienna od polskiej jest także punktacja meldunków: trefl 100, pik 80, kier 60, karo 40; jednakże takiej samej używa się w okolicach Krakowa.

• - zwyczaje związane z zabawą,

Ciekawym składnikiem śląskich zabaw są pieśni i tańce. Repertuar pieśni śląskich jest bogaty. Oto tytuły niektórych tylko pieśni: • " Dzieweczko ze Śląska", • " Szła dzieweczka", • " Poszła Karolinka", • " Wczoraj była niedzieliczka", • " Dzióbka dej", • " Skokoł wróbel po desce"…

Do tańców należą m.in.: Trojok, Mjetlourz, Drybek, Walošek, Starou Baba, Koźorajka, Gůnśor.

• - zwyczaje urodzinowe i imieninowe

Rdzenna ludność obchodzi tylko gyburgstag (urodziny), na Śląsku nie są obchodzone imieniny. Wyjątkiem jest Barbórka (4 grudnia - imieniny Barbary, patronki górników) i 4 maja (imieniny Floriana - patrona hutników). W śląskich kopalniach i hutach często w imieniny patrona (św. Barbary i św. Floriana) wypłacane jest dodatkowe wynagrodzenie (w zależności od prosperowania zakładu może to wynieść całą dodatkową miesięczną pensję). Tradycyjnie takie dni są wolne od pracy i rozpoczynają się od mszy w kościele, następnie jest pochód (z hutniczą / górniczą orkiestrą) na uobjod i na końcu piknik bądź festyn.

• - śląski etos pracy

• - uroczystości kościelne

W części Górnego Śląska żywo praktykowane jest tzw. "uażyńe na uofjeřa" w czasie mszy świętej, tradycja nie przyjęta w innych częściach Polski i Czech. Datki wrzuca się po kazaniu do koszyka lub skrzynki umieszczonej najczęściej na środku kościoła lub za ołtarzem.

Ponadto śląscy ministranci noszą inne stroje niż ich koledzy z innych regionów - składa się on z kragla czyli kołnierza w kolorze odpowiednim do stroju liturgicznego, komży, czyli bardzo luźnej, białej koszulki oraz chopkiecki czyli dolnej części stroju także w kolorach odpowiednich do okresu liturgicznego.

• - inne zwyczaje

W nocy przypadającej z Wielkiej Soboty na Niedzielę Wielkanocną popularne jest malowanie sąsiadom lub znajomym okien wapnem, tak, aby nie zostać złapanym. Innym zwyczajem robienia psikusów w tę noc jest podmienianie furtek wejściowych na podwórko.

Dzieci idące po raz pierwszy do szkoły dostają od rodziców róg obfitości zwany tyta - wypełniony słodyczami.

W niedzielę Wielkanocną Zajączek przynosi prezenty i chowa je w ogródkach, gdzie szukają ich głównie dzieci. Z kolei w wigilię prezenty pod choinkę przynosi Dzieciątko.

[edytuj] Nauka

Ze Śląska pochodzi dwunastu noblistów, z czego aż jedenastu otrzymało nagrodę Nobla za dokonania naukowe.^[21] Na Górnym Śląsku urodziło się czterech noblistów - Otto Stern (Fizyka), Kurt Alder (Chemia), Maria Goeppert-Mayer(Fizyka) oraz Konrad Bloch (Fizjologia lub medycyna)^[22]. Kurt Adler na swojej pracy, za którą dostał Nagrodę Nobla dopisał "aus Königshütte" (z Królewskiej Huty - dziś Chorzów). Maria Goeppert-Mayer z kolei aktywnie wspierała śląskich emigrantów w USA, a zapytana o swoje największe marzenie odpowiedziała "Chcę zobaczyć Katowice". Na Dolnym Śląsku urodziło się ośmiu noblistów - Paul Ehrlich (Fizjologia lub medycyna), Gerhart Hauptmann (Literatura), Fritz Haber (Chemia), Friedrich Bergius (Chemia), Max Born (Fizyka), Hans Georg Dehmelt (Fizyka) Reinhard Selten (Ekonomia), Günter Blobel (Fizjologia lub medycyna).

Ze Śląska pochodzili także rodzice Johannesa Georga Bednorza, który w 1987 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

Oprócz noblistów, wśród Ślązaków można wyróżnić wielu innych ludzi nauki, na przykład Gregor Mendel, Fritz London, Theodor Kaluza, Maria Cunitz.

[edytuj] Kontrowersje

Sprawa uznawania w Polsce ogółu osób deklarujących przynależność do narodowości śląskiej za naród jest kontrowersyjna. Dla członków śląskiego ruchu narodowego wyniki przeprowadzonego spisu z 2002 są potwierdzeniem jego istnienia. Na tej podstawie twierdzą, że Ślązacy są największą mniejszością narodową w Polsce. Podkreślają też, że Główny Urząd Statystyczny zdefiniował narodowość jako deklaratywną cechę indywidualną każdego człowieka, wyrażającą jego związek emocjonalny, kulturowy lub genealogiczny z określonym narodem lub grupą etniczną. Na tej podstawie uważają, że wyników spisu nie można negować. Wielu Ślązaków uznaje swoją mowę za osobny język: język śląski, jednak nie jest to, nawet wśród osób deklarujących narodowość śląską, pogląd dominujący^[23].

Wielu rdzennych mieszkańców Śląska nie chce się utożsamiać z narodem śląskim, gdyż czują się Polakami, Czechami bądź Niemcami, ponadto kojarzy się im on z przedwojennym tzw. ruchem ślązakowskim, występującym głównie na Śląsku Cieszyńskim. Ruch ten podejrzewany był przez niektórych historyków o bycie częścią niemieckiej machiny propagandowej i zwolenników idei Wielkich Niemiec. Idea narodowości śląskiej oraz autonomii ma obecnie nikłe poparcie na Śląsku Cieszyńskim, gdzie wspomina się kontrowersyjną postać Józefa Kożdonia^[24], a utożsamianie się z narodem śląskim odbierane jest jako przejaw antypolskości. Obecnie górale cieszyńscy i śląscy, potomkowie dawnych Wałachów, skupieni w Związku Podhalan nie utożsamiają się z narodowością śląską. Beskid Śląski pozostawał przez 600 lat poza Polską i poddany był penetracji czeskiej i niemieckiej, jednak był najmniej wynarodowioną częścią Śląska, a wsie beskidzkie zachowały czystą śląską mowę i obyczaj.^[25]

Wyrazicielem dążeń do uznania narodowości śląskiej jest powstały w 1996 roku Związek Ludności Narodowości Śląskiej. Organizacji tej odmawia się rejestracji. Istnieje również Ruch Autonomii Śląska nawiązujący do przedwojennej autonomii województwa śląskiego. W odpowiedzi na działalność ZLNŚ i RAŚ powstał w 1997 roku Ruch Obywatelski Polski Śląsk, organizacja podkreślająca polski charakter Śląska.

[edytuj] Podział etnograficzny

Górnoślązacy określający się jako Gůrnošlůnzouki, Gůrnošlůnzoucy, rzadziej jako Šlůnzouki, Šlůnzoucy, Hanyse.

• Górzanie (Gůřany)^{[potrzebne źródło]}

  Mieszkańcy byłych powiatów: lublinieckiego, tarnogórskiego, gliwickiego, bytomskiego, katowickiego i rybnickiego (istniejących do 1951 roku). Nazwa ludności pochodzi od "góra", czyli kopalnia. Pierwsze kopalnie powstały w Tatrach i były to kopalnie rud metali^[26]. Natomiast nazwa "górnik" wywodzi się od czeskiej nazwy ludzi górniczego stanu hornik sprowadzanych na te ziemie^{[potrzebne źródło]}. Określenie żywe jeszcze zwłaszcza w gwarach lublinieckich i strzeleckich, gdzie apelatyw hora, gůra posiada też znaczenie kopalnia^{[potrzebne źródło]}.

• Raciborzanie (Raćibořany)

  Mieszkańcy Raciborskiego, zwłaszcza lewobrzeżnej jego części.

• Bajoki/Bajouki

  Mieszkańcy Kozielskiego i części Prudnickiego, na południowy wschód od Odry.

• Krynsiouki/Krysioki (Syronie, Synsouki/Sysoki)

  Mazurzący mieszkańcy Opolskiego, Lublinieckiego, Oleskiego i Kluczborskiego. Określenia żywe zwłaszcza w niemazurzącym pow. strzeleckim.

• Goloucy/Golouki

  Mieszkańcy okolic "Małego Głogowa", tj. Głogówka w pow. prudnickim.

• Morawcy (Lachy)

  Mówiący przejściowym dialektem polsko-morawskim - laskim, mieszkańcy pd. części Raciborskiego i Głubczyckiego po polskiej oraz Opawskiego i północno-wschodnich Moraw, po czeskiej stronie granicy. W Polsce i w Opawskiem (kraik hulczyński) optują często za Niemcami.

• Kobylourze/Kobylorze

  Mieszkańcy ziemi wielkostrzeleckiej po Odrę w okolicach Gogolina. Ich dialekt uznaje się za najczystszą gwarę górnośląską zawierającą najmniej obcych zapożyczeń.

• Bytůmjoki

  Mieszkańcy mazurzącego pogranicza Górnego Śląska i Małopolski. Wyróżniają się interesującym folklorem [m.in. strój rozbarski] żywym jeszcze m.in. w Dąbrówce Wielkiej. Innymi klasycznymi przedstawicielami są radzionkowskie Cidry. Nazwa zanikająca.

• Helmuty, Helmuciki

  W zależności od kontekstu pobłażliwe, zabawne bądź obraźliwe określenie Ślązaków, którzy wyemigrowali do RFN, nie obejmuje przesiedlonych po II wojnie światowej.

Ślązacy Cieszyńscy określający się jako Cieszyniocy, rzadziej Ślónzocy, Cesarocy/Cysarocy.

Varia: mieszkańcy Pszczyńskiego i Rybnickiego (wraz z obecnym pow. wodzisławskim) określają Cieszyniaków mianem Cesaroki, tj. mieszkańcy cesarskiej "dziedziny" (dziedzina - wieś). Podobnie nazywano również dawniej mieszkańców austriackiej Galicji, co wynikało z przynależności państwowej i różnicy cywilizacyjnej. Cieszyniacy określają (pruskich) Górnoślązaków mianem Prajsoków lub Prusoków.

• Ślązacy Cieszyńscy
  • Górale Śląscy (Gorole^[27])
    • Górale Wiślańscy

      W źródliskowej dolinie Wisły oraz w pozostałej części Beskidu Śląskiego na pn. od przełęczy Kubalonka i na zach. od dawnej granicy polskiej [małopolskiej].

    • Górale Jabłonkowscy

      Po obu stronach państwowej granicy polsko-czeskiej na pd. od przełęczy Kubalonka i zach. od granicy Małopolskiej między śląską gminą Istebna i żywiecką Milówka. Ich dialekt miesza się z dialektem górali żywieckich w okręgu czadeckim na Słowacji tworząc śląsko-małopolską mieszankę.

      • Jacki jabłonkowskie

        Mieszkańcy gorolskiego miasta Jabłonkowa, obecnie Jablunkov w Czechach.

  • Dolanie (Dólanie)

    Mieszkańcy nizinnnej części dawnego Księstwa Cieszyńskiego między Bielskiem i jego najbliższą okolicą, dawniej w zasadzie językowo całkowicie niemiecką (Bielitzer Insel) na wschodzie, a zachodnią "ślónskóm granicóm/rzykóm Ostrawicóm".

  • Lachy cieszyńskie

[edytuj] Ślązacy Cieszyńscy

Księstwo Cieszyńskie, Cesarstwo Austriackie, Cesarocy, "Franc Jozef"

Tożsamość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego jest silnie powiązana z nieistniejącym już Księstwem Cieszyńskim powstałym w 1290. Księstwo to było najdłużej samodzielnie utrzymującym się śląskim księstwem, także cieszyńska linia Piastów była jedną z najdłużej utrzymujących się przy władzy (do 1653). Księstwo to istniało do roku 1918, jako lenno Korony czeskiej, pod władzą habsburskiego Cesarstwa Austriackiego, cały czas utrzymując wyraźną autonomię. To właśnie z powodu tej przynależności państwowej pochodzi określenie "Cesarocy", gdyż w przeciwieństwie do Górnego Śląska, Śląsk Cieszyński był pod panowaniem cesarza "Franca Jozefa", a nie Królestwa Prus (przez to Górnoślązacy przez Cieszynioków nazywani są też Prajsokami lub Prusokami), które zlikwidowało odrębność wielu księstw włączając je do prowincji Oberschlesien.

Śląsk Cieszyński a Górny w oczach Ślązaków Cieszyńskich, tożsamość kulturowa

Śląsk Cieszyński zdaniem części literatury leży w historycznych granicach Górnego Śląska, jednak w większości jego mieszkańcy nie chcą aby tak nazywano "ich ziemię". Po polskiej stronie granicy samych siebie nazywają "Cieszyniokami", przy tym bardzo często stosując określenie "jeżech stela" (co znaczy "jestem stąd"). Ziemia cieszyńska nie jest jednolita kulturowo i etnicznie, nawet tutejsza odmiana gwary śląskiej różni się na obszarze Śląska Cieszyńskiego. Pomijając rozgałęzienie gwary cieszyńskiej po obu stronach granicy państwowej, najbardziej zauważalna jest różnica w gwarze i ubiorze Górali Śląskich, w której w XVI w. (podczas kolonizacji wołoskiej) ogromną rolę odegrała kultura Wołochów (zwanych tutaj Wałachami), ludu wędrownego pochodzącego z Półwyspu Bałkańskiego, który przyczynił się do gruntownego przemodelowania gospodarki w górach Beskidu Śląskiego, wprowadzając szałasnictwo, przy okazji wpływając na regionalny strój i obrzędowość. Jednak ludność ta zaasymilowała się z lokalną społecznością i dziś w równym stopniu czują się Cieszyniokami co Góralami Beskidzkimi (lub w szerszym rozumieniu Góralami Polskimi). Ciekawa jest też odmienność mieszczańskich górali Jabłonkowa od reszty Górali Śląskich, gdyż ich strój ludowy przypomina węgierski, co jest pozostałością po ożywionej wymianie handlowej tego miasta z ludnością węgierską. Poza strojem tzw. Jacków jabłonkowskich na Śląsku Cieszyńskim występują trzy odmienne stroje ludowe. Ciekawostką jest, iż w gwarze śląsko-cieszyńskiej nie wykształtowało się określenie gorol w rozumieniu górnośląskim^[27].

Wielokulturowość i wielowyznaniowość

Dużą rolę w kreowaniu się tożsamości Cieszynioków odegrał również wielokulturowy charakter regionu. Położenie na często uczęszczanym szlaku handlowym przyciągało ludność różnej narodowości i religii. Poza uznawaną za etnicznie polską tereny te przez wieki zamieszkiwane były przez Czechów/Morawian (szczególnie w okolicach Frydka, do ludności etnicznie czeskiej zalicza się również tzw. Lachów cieszyńskich posługujących się laskimi narzeczami), Niemców (głównie w miastach jak Bielsko, Skoczów, Cieszyn), Żydów, zauważalną grupą byli też Węgrzy, mniej Słowacy. Do dziś na Śląsku Cieszyńskim znajduje się największa grupa wyznania luterańskiego w Polsce i Czeskiej Republice, a ekumenizm nie jest tu jedynie w sferze rozmów intelektualnych. Dawniej bardziej katolickie były miasta i góry, a bardziej ewangelickie wsie na nizinach i w dolinach górskich zamieszkane przez tzw. Dólanów (mieszkańców dolin, w opozycji do mieszkańców gór - Goroli), przeważnie Siedloków (rolników). Wszystko to znacznie przyczyniło się do ogólnie panującej tolerancji wśród mieszkańców.

Dzisiejsi Ślązacy Cieszyńscy w granicach dwóch państw

W 1920 roku nastąpił podział Śląska Cieszyńskiego między dwa państwa: Polskę i Czechosłowację (obecnie Republikę Czeską). Zdarzenie to przyczyniło się do szeregu zmian, poza oczywistymi jak zerwanie więzi społecznych, rodzinnych ludności dawnego Księstwa Cieszyńskiego, także m.in. powstaniu terminu Zaolzie, oraz utożsamiających się z nim tzw. Zaolziaków (Zaolzioki)^[28]. Do Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego została sprowadzona ludność z "głębi" Czechosłowacji, a odsetek ludności rdzennej określającej się jako Polocy (Polacy) lub Ślónzocy^[29] zaczęła topnieć i choć często podkreślają swoją tutejszość często uważani są za element napływowy, obcy^[30]. Liczbę osób posługujących się gwarą cieszyńską (często jednak wyraźnie zczechizowaną) szacuje się na ok. 100 000, a posługiwanie się nią jest powszechniejsze niż po polskiej stronie, gdzie ustępuje ona miejsca literackiej polszczyźnie. Zapobieganiem dalszemu rozgałęzianiu się społeczności po obu stronach Olzy poprzez edukację regionalną, organizację ponadpaństwowych i ponadnarodowych imprez kulturalnych zajmują się takie organizacje jak Macierz Ziemi Cieszyńskiej czy Euroregion Śląsk Cieszyński.

Narodowość śląska

Narodowość śląską deklaruje znikomy odsetek rdzennych mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Zdecydowana większość z 10 878 obywateli Czech narodowości śląskiej skupia się na Śląsku Opawskim a nie Cieszyńskim, gdzie polską narodowość deklaruje ok. 35 000 osób.

Przypisy

[edytuj] Zobacz też

• Lista Ślązaków
• Śląskie rody
• Dolnoślązacy
• mniejszości narodowe i etniczne w Polsce

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Związek Ludności Narodowości Śląskiej
• Ślonsk.de - kraj i ludzie
• Pů našymu - djalykt ślůnski kodyfikowůny
• Witům we Ślůnskij Ece
• Ślůnske Nowiny - pjyrwšy ślůnski serwis informacyjny
• Stare zdjęcia Ślązaków - przedwojenne zdjęcia rodzin
• Artykuł prof. Jerzego Tomaszewskiego "Czy istnieje naród śląski?"
• "Wokół śląskiego etosu pracy. Refleksje socjologa" - artykuł Tomasza Nawrockiego

Informatycy ostrzegają: ostry mróz zwiększa ryzyko utraty danych

Niska temperatura może unieruchomić nie tylko stary autobus czy samochód z niesprawnym akumulatorem. Podczas silnych mrozów liczba przypadków utraty danych zapisanych w komputerach i innych urządzeniach elektronicznych wzrasta nawet dwukrotnie - przestrzegają specjaliści od odzyskiwania danych. Ryzyko dotyczy szczególnie laptopów.

Nie będzie śledztwa w sprawie fundacji o. Rydzyka

Nie będzie śledztwa w sprawie dwóch fundacji o. Tadeusza Rydzyka, Lux Veritatis i Nasza Przyszłość - zdecydowała Prokuratura Okręgowa we Wrocławiu. Prokuratura nie dopatrzyła się przestępstwa w działalności obu fundacji.

Wrocław: pijana matka zostawiła 4-latka bez opieki

Ponad trzy promile alkoholu w organizmie miała 40-letnia kobieta, którą policjanci znaleźli z małym dzieckiem na jednym z przystanków we Wrocławiu. Kobieta spała na ławce, a jej synek biegał wokół bez opieki.

Juszczenko przyjedzie do Polski rozmawiać o kryzysie gazowym

14 stycznia prezydenci Polski i Ukrainy spotkają się w Wiśle. Lech Kaczyński i Wiktor Juszczenko będą rozmawiać na temat obecnego kryzysu gazowego. W czwartek prezydent będzie także rozmawiał o konflikcie rosyjsko-ukraińskim z prezydentem Czech Vaclavem Klausem.

Palikot: Program PiS-u gorszy od chorób wenerycznych

Czeka nas katastrofa - pisze na blogu Janusz Palikot. "To nie trzęsienie ziemi, nie tajfun, nie zaraza, ani nawet nie choroby weneryczne przenoszone przez czytanie gazet! To coś znacznie gorszego niż zdychający potwór i zakaz produkcji alkoholu, a nawet gorszego niż wybór Rydzyka na szefa Episkopatu Polski! Oto - uwaga, uwaga! - PiS przedstawi swój program gospodarczy!!!!!" - czytamy.

W warszawskich autobusach zimno jak w lodówce

Czytelnicy serwisu warszawa.gazeta.pl donoszą o zamarzniętych autobusach i tramwajach, którymi jeżdżą po mieście. Szczególnie zimno jest w starszych modelach ikarusów, np. w autobusach linii 131 czy 301.

Sondaż: coraz więcej Polaków za euro

Raptownie - aż o jedną piątą - przybyło w Polsce zwolenników zastąpienia złotego wspólną europejską walutą, dowodzą wyniki najnowszego sondażu GfK Polonia dla "Rzeczpospolitej". Za przyjęciem euro opowiada się już 65 proc. spośród pytanych telefonicznie 500 osób.

Prezydent: Polityka unijna wobec Rosji jest miękka

Lech Kaczyński uważa, że polityka Unii Europejskiej wobec Rosji jest zbyt miękka. Apeluje jednak, żeby dać szansę czeskiej prezydencji. Pod przewodnictwem naszych południowych sąsiadów chciałby też polskiego zaangażowania w konflikt na Bliskim Wschodzie, ale tylko pod warunkiem, że nasz kraj byłby do czegoś przydatny.

Politycy PiS zapowiadają: Do TVN wrócimy

Po utracie TVP polityków partii Jarosława Kaczyńskiego ciągnie do bojkotowanej od lipca TVN i TVN 24.

Platforma zliberalizuje ustawę Gowina?

Zapłodnienie in vitro bez obowiązkowych badań genetycznych dla par i ograniczeń wiekowych dla kobiet, dostępne również dla związków nieformalnych - tak może wyglądać projekt ustawy bioetycznej autorstwa klubu PO