Łemkowie

Z Wikipedii

Лемко
Nazwa polska	Łemkowie
Populacja	6000 (dane oficjalne w Polsce). Poza tym kilkaset tys. Łemków (Rusinów) mieszka w Słowacji, Ukrainie, USA, Kanadzie, Rumunii i w Serbii.
Rejon	Polska, Słowacja, Ukraina, Rosja, Rumunia, Serbia, USA, Kanada Łemkowszczyzna i Ziemie Odzyskane oraz
Język	ukraiński, rusiński (gwara łemkowska), polski, słowacki
Religia	prawosławie, grekokatolicyzm
Grupa	Ukraińcy, Rusini

Łemkowie – wschodniosłowiańska, rusińska grupa etniczna (grupa etnograficzna) zamieszkująca historyczny region Galicji, Zakarpacia oraz północną część Słowacji.

Spis treści 1 Liczebność w Polsce 2 Pochodzenie 3 Język 4 Wyznania religijne 5 Historia najnowsza 6 Populacja 7 Znani Łemkowie 8 Zobacz też 9 Przypisy 10 Publikacje 11 Linki zewnętrzne

[edytuj] Liczebność w Polsce

Wg ostatniego spisu powszechnego z 2002 w Polsce żyje ok. 6 tysięcy Łemków, z czego około dziesięciu procent mieszka na Łemkowszczyźnie. Do Polski przyjeżdżają Łemkowie z wielu krajów na różnego rodzaju festiwale, gdyż mają silne poczucie odrębności. Sami Łemkowie szacują swoją liczbę na dziesięciokrotnie większą niż w spisie, czyli około 60 tys.

[edytuj] Pochodzenie

Najbardziej uznaną w Polsce teorią powstania tej grupy etnicznej, posiadającej własny język, własną kulturę i obyczaje, jest teoria tzw. migracji wołoskich. Zakłada ona, iż począwszy od XII wieku wzdłuż głównego grzbietu Karpat, z terenów dzisiejszej Rumunii rozpoczęła się wędrówka pasterzy wołoskich (kolonizacja wołoska). Ludność ta mieszała się po drodze z ludami ruskimi zamieszkującymi tereny dzisiejszej Ukrainy przejmując i adaptując ich religię i kulturę.

Na terytorium dzisiejszej Polski migracje te dotarły na przełomie XIII i XIV wieku. W swojej wędrówce na zachód pasterze ci doszli aż do terenów Beskidu Śląskiego, tzw. osadnictwo na prawie wołoskim, jednak im dalej wkraczali oni na terytoria polskie, tym większy wpływ miały na nich obyczaje i wpływy ludności zamieszkującej te tereny. Grupy, które dotarły najdalej na zachód, nie zdołały zachować odrębności etnicznej i kulturowej. Między wiekami XV i XVII, gdy migracje ostatecznie ustały, zaczęły zmieniać się obyczaje ludów napływających. Ostatecznie z pasterzy-wędrowców przekształcili się w osiadłych rolników. W końcu XVI wieku istniała już większość wsi, które widać na XX-wiecznych mapach. Sami Łemkowie nazywali siebie Rusnakami. Nazwa "Łemko" pojawiła się w początkach XIX wieku i pochodzi od charakterystycznego dla ich języka słowa "łem" (tylko). Pierwotnie używali jej tylko ich sąsiedzi – Bojkowie, lecz wkrótce nazwa ta się przyjęła. Wincenty Pol określał Łemków mianem "Czuchońców", jednak zarówno nazwę, jak i zasięg przez niego podany, etnografowie uważają za "całkowicie fantastyczne".

Drugą teorią o pochodzeniu Łemków jest tzw. teoria białochorwacka. Zakłada ona, że Karpaty były nieprzerwanie zamieszkane przez ludność słowiańską przynajmniej od V w., o czym świadczy m.in. gród w Trzcinicy przy ujściu Ropy do Wisłoki sprzed VII w. Dopiero w VII stuleciu w wyniku napływu ludności zachodniosłowiańskiej, lub naturalnej ekspansji w kierunku żyźniejszych ziem, ludność chorwacka zajęła tereny Dalmacji. Świadczą o tym zapiski anonimowego kontynuatora dzieła "De administrando imperio" cesarza Konstantyna Porfirogenety, który w rozdziale XXX odnotowuje ich przybycie ze swej ojczyzny Białej Chorwacji, znajdującej się w rejonie dzisiejszego Krakowa. Ta nota była wielokrotnie krytykowana, ale jak się okazuje, równie często popierana. Za przykład może posłużyć kronika P. Rittera Vitezovicia (Kronika aliti spomen vsega svijeta vikov, 1696), który podaje bardzo dokładną lokalizacje wymarszu Chorwatów, miała to być Babia Góra. Cześć pisarzy (np. H. Paszkiewicz, P. R. Magocsi) widzi Chorwatów nad Sanem, a nawet oddaje im gród Przemyśl.

Adam Stanisław Naruszewicz w II tomie swojego dzieła Historia narodu polskiego od początku chrześcijaństwa nazywał "Chrobacją, czyli Karpacją" województwo krakowskie i Ruś Czerwoną. Większość pierwszych polskich historiografów (J. Potocki, T. Czacki i J. Lelewel) utożsamia Chrobację z Karpatami, ponadto przypisują podbój tejże Chrobremu. Kraina miała obejmować teren od Karpat po Dunaj, a Lelewel wyróżniał do tego Czerwoną Chorwację między Bugiem i Sanem. P. J. Szafarzyk, łączył dwie koncepcje i widział siedziby Chorwatów, które niby "ciągnęły się nieprzerwanie od wschodniej części Halickiego, gdzie Nestor i Kadłubek przypominają Chorwatów ruskich (…)na zachód zapewne po miasto Kraków, w pojedynczych zaś osadach na północ aż do czeskich Karkonoszów". Chorwaci zapewne byli obecni i silni w Karpatach jeszcze w X i XI w., kiedy to wedle słów kronikarza Nestora, Włodzimierz Wielki wybrał się na zachód z interwencją zbrojną, w tym przeciwko Chorwatom "Ide Volodimer na Ch-rvaty". O tym plemieniu niezbyt pochlebnie wypowiadają się kościelni pisarze zarówno z Kijowa jak i Gniezna, co może świadczyć o ich pogaństwie lub niezależności względem tych metropolii, zakłada się, że Białochorwaci byli chrystianizowani w ramach misji Metodego jeszcze przed chrztem Rusi Kijowskiej.

Prawdopodobnie Chorwaci zajmujący długi obszar wzdłuż Karpat zostali rozdzieleni przez silną migrację węgierską i wołoską. Z czasem doszło do asymilacji tych grup i przejęcia religii, jak i w dużym stopniu języka przez arumuńskich Wołochów. Tzw. migracja wołoska od XIII-XIV w. w dużym stopniu była migracją zesłowiańszczonych Wołochów, jak i Słowian/Białochorwatów opuszczających co raz mniej gościnne Królestwo Węgierskie.

Teoria o pochodzeniu białochorwackim jest jedną z podwalin ideologii narodowej karpatorusińskiej. Pierwszy raz została wysunięta przez Słowaka Adama F. Kollára (1718-1783) w dziele Humillium promemoria de ortu, progressu et in Hungaria incolatu gentis Ruthenicae (1749). Kontynuatorami byli m.in.: Ioannik Bazilowicz (1742-1821) oraz Daniel Babil w Historia Diocesana i Ioann Pastelij (1741-1799) w Historia Diocesis Munkatsiensis, jak i De origine Ruthenorum. Obecnie przede wszystkim Paul Robert Magocsi.

Korzystając niemal z tego samego materiału faktograficznego powstała trzecia teoria. Zakłada ona, że Białochorwaci zamieszkiwali Małopolskę, aż po Kraków, z tym że są oni utożsamiani z Rusią Kijowską. Stanowić to ma dowód na etniczny zasięg terytorium ukraińskiego. Rusini zostali zepchnięci w góry przez "ekspansywny katolicyzm", a ostali się jedynie w górach, niezbyt atrakcyjnych dla osadnictwa polskiego. Stąd pochodzić ma Łemkowszczyzna i Ruś Szlachtowska. Ta teoria firmowana jest przede wszystkim nazwiskiem Mykoły Hruszewskiego i J. Tarnowycza.

Czwarta teoria proponuje za przodków trackie plemiona, zamieszkiwały one Karpaty jeszcze w czasach starożytnego Rzymu. Ludność ta miała zajmować się głównie pasterstwem górskim, mimo licznych migracji mieli przetrwać na połoninach niezbyt atrakcyjnych dla plemion przybywających w poszukiwaniu nowych terytoriów. Z czasem mieli zasymilować się ze swoimi słowiańskimi sąsiadami. Świadczyć o tym mają wspólne elementy języka (zwłaszcza terminów związanych z pasterstwem), kultury materialnej. Teoria ta jest marginalizowana ze względu na wiele niespójności wewnętrznych założeń teoretycznych. Wreszcie ostatnia częściowo formułowana przez polskich badaczy międzywojnia (zwłaszcza AL. Bartoszczuk), o polskim pochodzeniu mieszkańców bałtyckiego stoku Karpat. Plemiona lechickie, jak i polska migracja czasów Kazimierza Wielkiego, uległy rutenizacji w wyniku pozostania pod wpływem Cerkwi i słowiańskiego obrządku. Zakłada, że zdecydowana większość ludności była pochodzenia polskiego, a tylko część wołoskiego/prawosławnego.

W latach 90. XX wieku prof. Paul Robert Magocsi oraz prof. Paul Best zaliczyli tę mniejszość autochtoniczną do narodu karpatoruskiego, twierdzą oni, że na terenie obecnej Polski, Słowacji, Ukrainy i Serbii mieszka około 1 200 000 społeczność o proweniencji karpatoruskiej do której obok Łemków zaliczyli również Bojków i Hucułów, wobec których nie powiodły się próby ukrainizacji oraz, że ludność ta ma nadal poczucie swojej karpatorusińskiej odrębności narodowej z aspiracjami do stania się czwartym narodem wschodniosłowiańskim, obok Ukraińców, Rosjan i Białorusinów^[1].

[edytuj] Język

W gwarach łemkowskich, które są podobne do języka ukraińskiego, można znaleźć wiele słów pochodzenia wołoskiego, które do dziś występują w języku rumuńskim, ale też widać bardzo wiele wpływów polskich, słowackich, a nawet węgierskich. Kontrowersyjną kwestią jest, czy gwary łemkowskie stanowią odrębny język, peryferyjne gwary języka ukraińskiego, czy też zachodnią odmianę języka rusińskiego.

[edytuj] Wyznania religijne

Ludy osiadłe na Łemkowszczyźnie pierwotnie były prawosławne. Tereny te tworzyły południowo-zachodnią część prawosławnej eparchii przemyskiej. Po przyjęciu przez biskupów przemyskich w XVII wieku unii brzeskiej cerkiew prawosławna tych terenów zmieniła się w cerkiew greckokatolicką. Łemkowie byli więc niemal wyłącznie grekokatolikami (podobnie jak pokrewni im Rusini preszowscy i zakarpaccy po południowej stronie Karpat). Taki stan rzeczy trwał do tzw. schizmy tylawskiej w latach 1926-1934, gdy około 18 tys. Łemków, głównie we wsiach zachodniej części Beskidu Niskiego, powróciło do wiary przodków czyli prawosławia. Była to reakcja przede wszystkim na ukrainizację Łemków przez duchownych greckokatolickich. Innymi powodami były względy ekonomiczne i wpływy orientacji wszechruskiej na tych terenach. Większość Łemków pozostała jednak wiernymi ukraińskiej cerkwi greckokatolickiej. Wskutek tych wydarzeń Stolica Apostolska dekretem z 10 lutego 1934 Quo aptius consuleret specjalnie dla Łemków utworzyła odrębną jednostkę jurysdykcyjną – Apostolską Administrację Łemkowszczyzny. W jej skład weszło 9 zachodnich dekanatów greckokatolickiej diecezji przemyskiej.

[edytuj] Historia najnowsza

Jeszcze w czasie II wojny światowej rozpoczęły się, początkowo dobrowolne, wyjazdy Łemków na radziecką Ukrainę oraz w głąb ZSRR. Z czasem przesiedlenia te nabierały charakteru coraz bardziej intensywnego (pod wpływem nacjonalistycznej propagandy ukraińskiej) i wymuszanego (umowa międzypaństwowa między Polską a sowiecką Ukrainą o wymianie ludności). Dopiero jednak Akcja "Wisła" za sprawą oskarżenia ludności łemkowsko-rusińskiej o sprzyjanie rebelii wywołanej przez UPA w 1947 roku spowodowała wysiedlenie praktycznie całej ludności łemkowskiej (ok. 40%) z terenów tzw. Łemkowszczyzny na tzw. Ziemie Odzyskane. W wyniku tego procesu rodziny łemkowskie pozostające w Polsce, na Ukrainie czy w Rosji, często ulegały wynarodowieniu – polonizacji lub ukrainizacji. Mimo wielu utrudnień, starsze pokolenie starało się podtrzymywać rodzimą kulturę i język. Stało się to łatwiejsze szczególnie w Polsce po kolejnych "odwilżach", kiedy Łemkowie, począwszy od 1956 roku, mogli starać się o pozwolenie powrotu na swe rdzenne tereny – pod warunkiem jednak, że ich ziemie i domy nie były zajęte przez innych obywateli Polski, którymi zasiedlono tereny Łemkowszczyzny.

[edytuj] Populacja

Obecnie większe skupiska Łemków, którzy identyfikują się z własną grupą znajdują się w miejscowościach, w Polsce:

• Województwo małopolskie :
  • Łosie,
  • Krynica,
  • Nowica,
  • Izby,
  • Zdynia,
  • Gładyszów,
  • Hańczowa,
  • Uście Gorlickie (dawniej Uście Ruskie)
  • Bartne,
  • Bielanka,
  • Nowy Sącz,
  • Maszkowice,
  • Gorlice,
  • Grybów,
  • Muszyna,
  • Dubne,
  • Królowa Górna (dawniej Królowa Ruska)
  • Bednarka,
  • Rozdziele,
  • Wysowa-Zdrój,
  • Regetów,
  • Konieczna,
  • Kunkowa

• Województwo podkarpackie, głównie w dolinach Osławy i Osławicy :
  • Mokre,
  • Szczawne,
  • Jaśliska
  • Krempna
  • Zyndranowa,
  • Kulaszne,
  • Łupków
  • Rzepedź,
  • Turzańsk,
  • Komańcza,
  • Sanok.

• Województwo Dolnośląskie
  • Stary Łom

• na Słowacji
  • Preszów
  • Bardiów
  • Humenné
  • Osturnia

• na Ukrainie
  • rejon wełykobereznianski, Wełykyj Bereznyj, obwód zakarpacki,

[edytuj] Znani Łemkowie

• Bohdan Ihor Antonycz, poeta i prozaik
• Nikifor Krynicki, właśc. Epifaniusz Drowniak, malarz prymitywista
• Petro Murianka, poeta piszący w języku łemkowskim
• Andy Warhol, malarz amerykański, syn łemkowskich emigrantów (nazwisko rodowe Warchola)
• Mirosław Nahacz, pisarz młodego pokolenia

[edytuj] Zobacz też

• Skansen Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej
• Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku

Przypisy

Źródła:

• Małgorzata Misiak Łemkowie. W kręgu badań nad mniejszościami etnolingwistycznymi w Europie, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2006, ISSN 0239-6661
• Jerzy Czajkowski Studia nad Łemkowszczyzną, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999, ISBN 83-86634-79-0
• Andrzej Wielocha O nazwie "Karpaty", w: Płaj. Almanach karpacki, nr 28 (wiosna 2004), ISBN 1230-5898
• Tadeusz Olszański Refleksje o Łemkowszczyźnie, a raczej o Łemkach, w: Płaj. Almanach karpacki, nr 27 (jesień 2003), ISSN 1230-5898

[edytuj] Publikacje

• Łemkowie jako grupa etnograficzna, Prace i Materiały Etnograficzne 1948 – 49, LVII
• Łemkowie jako grupa etnograficzna, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Sanok 1998
• "Łemkowie Grupa Etniczna czy Naród"?, [The Lemkos: An Ethnic Group or a Nation?], tłumaczenie Paul Best.
• "The Lemkos of Poland" – Arrticles and Essays, wydawca Paul Best i Jarosław Moklak
• "The Lemko Region, 1939-1947 War, Occupation and Deportation" – Arrticles and Essays, wydawca Paul Best i Jarosław Moklak
• "Apostolska Administracja Łemkowszczyzny w latach 1934-1944"
• "Moskalofilstwo wśród ludności łemkowskiej w XX w., w: Ukraińska myśl polityczna w XX wieku, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne", z. 103, Kraków 1993
• Jerzy Nalepa, Łemkowie, Wołosi i Biali Chorwaci: uwagi dotyczące kwestii genezy osadnictwa ruskiego na polskim Podkarpaciu, Acta Archaeologica Carpathica, T. 34 (1997/ 1998), s. 135-177.
• Almanach Karpacki "Płaj" Andrzej Wielocha
• Bieszczady. Słownik historyczno-krajoznawczy. Stanisław Kryciński. 1995
• Cerkwie w Bieszczadach, Stanisław Kryciński. 1991, 2005
• Tadeusz Łopatkiewicz, Мала сакральна архітектура на Лемківщині, (The Small Sacral Architecture in Lemkivshchyna), Nowy Jork 1993, ss. 490, wyd. The Lemko Research Foundation New York, Library of Congress Catalog Card Number: 93-78882 (współautor – Małgorzata Łopatkiewicz)

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Teorie pochodzenia Łemków
• Lemko.org
• Karpato-Rusini mapa osadnicza
• ciekawa strona młodych Łemków
• strona internetowa społeczności Rusińskiej na Słowacji
• lemkowyna.net ->pierwszy łemkowski portal

PiS walczy o wolne święto Trzech Króli. "To wola narodu"

Klub parlamentarny PiS złoży u marszałka Sejmu projekt ustawy o przywróceniu dnia wolnego od pracy 6 stycznia, w święto Trzech Króli - poinformował poseł Antoni Macierewicz. - To jest wyraz woli narodu polskiego do przywrócenia tradycji, obyczaju i praw, jakie się Polakom należą - powiedział na konferencji prasowej.

Uwaga - na mrozie możesz stracić dane z dysku

Niska temperatura może unieruchomić nie tylko stary autobus czy samochód z niesprawnym akumulatorem. Podczas silnych mrozów liczba przypadków utraty danych zapisanych w komputerach i innych urządzeniach elektronicznych wzrasta nawet dwukrotnie - przestrzegają specjaliści od odzyskiwania danych. Ryzyko dotyczy szczególnie laptopów.

Nie będzie śledztwa w sprawie fundacji o. Rydzyka

Nie będzie śledztwa w sprawie dwóch fundacji o. Tadeusza Rydzyka, Lux Veritatis i Nasza Przyszłość - zdecydowała Prokuratura Okręgowa we Wrocławiu. Prokuratura nie dopatrzyła się przestępstwa w działalności obu fundacji.

Wrocław: pijana matka zostawiła 4-latka bez opieki

Ponad trzy promile alkoholu w organizmie miała 40-letnia kobieta, którą policjanci znaleźli z małym dzieckiem na jednym z przystanków we Wrocławiu. Kobieta spała na ławce, a jej synek biegał wokół bez opieki.

Juszczenko przyjedzie do Polski rozmawiać o kryzysie gazowym

14 stycznia prezydenci Polski i Ukrainy spotkają się w Wiśle. Lech Kaczyński i Wiktor Juszczenko będą rozmawiać na temat obecnego kryzysu gazowego. W czwartek prezydent będzie także rozmawiał o konflikcie rosyjsko-ukraińskim z prezydentem Czech Vaclavem Klausem.

Palikot: Program PiS-u gorszy od chorób wenerycznych

Czeka nas katastrofa - pisze na blogu Janusz Palikot. "To nie trzęsienie ziemi, nie tajfun, nie zaraza, ani nawet nie choroby weneryczne przenoszone przez czytanie gazet! To coś znacznie gorszego niż zdychający potwór i zakaz produkcji alkoholu, a nawet gorszego niż wybór Rydzyka na szefa Episkopatu Polski! Oto - uwaga, uwaga! - PiS przedstawi swój program gospodarczy!!!!!" - czytamy.

W warszawskich autobusach zimno jak w lodówce

Czytelnicy serwisu warszawa.gazeta.pl donoszą o zamarzniętych autobusach i tramwajach, którymi jeżdżą po mieście. Szczególnie zimno jest w starszych modelach ikarusów, np. w autobusach linii 131 czy 301.

Sondaż: coraz więcej Polaków za euro

Raptownie - aż o jedną piątą - przybyło w Polsce zwolenników zastąpienia złotego wspólną europejską walutą, dowodzą wyniki najnowszego sondażu GfK Polonia dla "Rzeczpospolitej". Za przyjęciem euro opowiada się już 65 proc. spośród pytanych telefonicznie 500 osób.

Prezydent: Polityka unijna wobec Rosji jest miękka

Lech Kaczyński uważa, że polityka Unii Europejskiej wobec Rosji jest zbyt miękka. Apeluje jednak, żeby dać szansę czeskiej prezydencji. Pod przewodnictwem naszych południowych sąsiadów chciałby też polskiego zaangażowania w konflikt na Bliskim Wschodzie, ale tylko pod warunkiem, że nasz kraj byłby do czegoś przydatny.

Politycy PiS zapowiadają: Do TVN wrócimy

Po utracie TVP polityków partii Jarosława Kaczyńskiego ciągnie do bojkotowanej od lipca TVN i TVN 24.