Łacinka ukraińska

Z Wikipedii

Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji. Aby uczynić go weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

Ten artykuł wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu w sekcji Dopracować Po wyeliminowaniu wskazanych powyżej niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.

Łacinka ukraińska (ukr. українська латинка, українська латиниця) – wariant alfabetu łacińskiego przystosowany do zapisu języka ukraińskiego, opracowany w roku 1859 przez czeskiego slawistę Josefa Jirečka.

Spis treści 1 Historia 1.1 Użycie alfabetu łacińskiego w dobie ruskiej 1.2 Odrodzenie narodowe 1.3 Czasy radzieckie 2 Współczesność 3 Alfabet 4 Przykłady 4.1 Testament Tarasa Szewczenki 4.2 Fragment Iwana Franki 5 Zobacz też 6 Linki zewnętrzne 7 Przypisy

[edytuj] Historia

[edytuj] Użycie alfabetu łacińskiego w dobie ruskiej

Pierwsze teksty w języku ukraińskim zapisane alfabetem łacińskim pochodzą z XVI i XVII wieku^{[potrzebne źródło]}. Teksty drukowane pojawiły się w pierwszej połowie XVII wieku.^[1] Zasięg użycia alfabetu łacińskiego w piśmiennictwie ukraińskim w wiekach XVII i XVIII był dość szeroki na Prawobrzeżu, a teksty drukowane alfabetem łacińskim spotykane były nawet w Charkowie.^[2] Niemniej duża część Ukraińców, szczególnie związanych z prawosławnymi ośrodkami kulturalnymi, uważała, że z językiem i kulturą ukraińską nierozerwalnie związana musi być cyrylica.

[edytuj] Odrodzenie narodowe

Z propozycją całkowitego przejścia na alfabet łaciński jako pierwszy wystąpił w 1834 r. filozof Josyp Łozynśkyj. Była to jedna z prób rozwiązania problemu polegającego na nieprzystosowaniu cyrylicy cerkiewnosłowiańskiej do nowożytnego języka ukraińskiego, którego odrodzenie rozpoczęło się wówczas na bazie języka ludowego. Pomysł ten nie zdobył jednak szerszego uznania. Protestowali przeciw niemu między innymi prekursorzy nowożytnej literatury ukraińskiej – Ruska Trójca.

Najdalej zaawansowana i najbardziej głośna próba przejścia na alfabet łaciński związana jest z projektem czeskiego slawisty Josefa Jirečka^[3], opublikowanym przez austriackie ministerstwo kultu i oświaty w roku 1859. W zamyśle autora latynizacja miała pomóc w odrodzeniu ukraińskiego jako nowoczesnego języka, dzięki oddzieleniu od archaicznych wpływów cerkiewnosłowiańskich i współczesnych rosyjskich.

Mimo prób Jirečka, nie udało mu się przekonać do tej idei znaczącej części ukraińskiej inteligencji. Podchwycił ją natomiast ówczesny gubernator Galicji hr. Agenor Gołuchowski, na którego wniosek minister kultu i oświaty Austrii Leopold Thun powołał komisję do rozpatrzenia sprawy. Projekt Jirečka był oparty na ortografii czeskiej, bez żadnych cech właściwych ortografii polskiej, za wyjątkiem zapożyczenia znaków na oznaczenie głosek nieobecnych w języku czeskim (ś, ć, ź) i litery ń. Niemniej samo poparcie Gołuchowskiego dla projektu wystarczyło, aby w skonfliktowanej Galicji Ukraińcy uznali go za kolejną próbę polonizacji i zamach na tysiącletnią tradycję, a w najlepszym razie – wyraz czeskiego dążenia do hegemonii wśród Słowian imperium austro-węgierskiego. Tym bardziej, że w ówczesnym czasie spora część ukraińskich elit należała do zwolenników moskalofilstwa, a więc zacieśnienia związków z kulturą rosyjską. Protesty wsparli też inni slawiści z Austrii, m. in. Pavel Jozef Šafárik i France Miklošič.

Rzeczywiste intencje Gołuchowskiego nie są znane, jednakże fala protestów była wyjątkowo silna (tzw. wojna ortograficzna, ukr. азбучна війна), a komisja ministerialna stosunkiem głosów 7:2 przy 2 wstrzymujących się zaopiniowała projekt negatywnie. W wyniku tego austriackie ministerstwo zrezygnowało z dalszego promowania łacinki, ograniczając się do reformy cyrylicy (również oprotestowanej i ostatecznie skasowanej w 1861 r.)^[2]

Oprócz Łozynskiego, łacinkę poparł również greckokatolicki metropolita Lwowa Spyridon Litwinowicz.^[4] Pomysł Jirečka znalazł pewne poparcie również w rosyjskiej części Ukrainy, gdzie dostrzegano jego potencjał dla ograniczenia wpływów rosyjskich. Np. Mychajło Drahomanow posługiwał się łacinką, a nawet wydał łacińską wersję Kobziarza Tarasa Szewczenki. Należy zwrócić uwagę, że drahomanówka – opracowana przez Drahomanowa reforma cyrylicy – pozwalała na przechodzenie z jednego systemu na drugi przez prostą zamianę znaków jeden do jednego.

[edytuj] Czasy radzieckie

W czasie tzw. korenizacji, czyli powrotu do korzeni ukraińskich w Ukraińskiej SRR w latach 1920., żywe były dyskusje na temat reformy ortografii. Powrócił w nich pomysł wprowadzenia alfabetu łacińskiego.

[edytuj] Współczesność

Od czasu uzyskania niepodległości na Ukrainie (szczególnie zachodniej) pojawiają się propozycje przejścia z cyrylicy na łacinkę. Zwolennikiem tej zmiany jest m.in. historyk Jarosław Hrycak. Dotychczas propozycja ta jest dyskutowana wyłącznie w kręgach inteligencji i nie znajduje szerokiego poparcia społecznego. Niemniej poprzez fora internetowe zaczęła ona przenikać z elitarnych czasopism do obiegu powszechnego.

Zwolennicy łacinki wskazują zwykle na przykład Serbii, w której równoległe funkcjonowanie dwóch alfabetów nie doprowadziło do upadku języka i kultury ani też zaniku samej cyrylicy, za to ułatwia Serbom kontakty z kulturą zachodnią. Wskazuje się również, że szereg dawnych republik radzieckich z sukcesem powrócił do alfabetu łacińskiego (Azerbejdżan, Mołdawia) lub też wprowadził go po raz pierwszy jako jedyny obowiązujący (Uzbekistan, Tatarstan) albo alternatywny (Kazachstan). Z kolei przeciwnicy odwołują się do argumentu o tysiącletnim dziedzictwie kulturowym oraz uważają, że taka rozbieżność między rosyjskim a ukraińskim systemem pisowni doprowadziłaby do ostatecznej klęski w zakresie wprowadzenia ukraińskiego w zrusyfikowanych regionach kraju (przy czym zwolennicy uważają, że skutek wprowadzenia takiej rozbieżności byłby dokładnie odwrotny, a ponadto zanikłyby współczesne rusycyzmy w wymowie).

[edytuj] Alfabet

W poniższej tabeli porównano łacinkę ze współczesnym cyrylickim alfabetem ukraińskim oraz drahomanówką i współczesną ukraińską transkrypcją urzędową opracowaną na bazie alfabetu angielskiego. Uwzględniono również wieloznaki wspólne dla łacinki i współczesnej cyrylicy. Warto zwrócić uwagę na liczbę przypadków specjalnych w obecnej pisowni i praktyczny ich brak w łacince i drahomanówce.

łacinka	drahomanówka	cyrylica współczesna	transkrypcja oficjalna[5]
A a	А а	А а / Я я[6]	A a
B b	Б б	Б б	B b
C c	Ц ц	Ц ц	TS ts
Ć ć	ЦЬ ць	Ц(Ь) ц(ь)[7]	TS' ts' / TSI tsi[8]
Č č	Ч ч	Ч ч[9]	CH ch
D d	Д д	Д д	D d
Ď ď	ДЬ дь	Д(Ь) д(ь)[7]	D' d' / DI di[8]
DZ dz	ДЗ дз	ДЗ дз	DZ dz
DŹ dź	ДЗЬ дзь	ДЗ(Ь) дз(ь)[7]	DZ' dz' / DZI dzi[8]
DŽ dž	ДЖ дж	ДЖ дж	DZH dzh
E e	Е е	Е е / Є є[6]	E e
F f	Ф ф	Ф ф	F f
G g	Ґ ґ	Ґ ґ	G g
H h	Г г	Г г	H h[10]
Ch ch	Х х	Х х	KH kh
I i	І і	І і / Ї ї[11]	I i
J j	Ј ј	Й й[12]	I i, Y y[13]
K k	К к	К к	K k
L l	Л л	Л л	L l
Ľ ľ	ЛЬ ль	Л(Ь) л(ь)[7]	L' l' / LI li[8]
M m	М м	М м	M m
N n	Н н	Н н	N n
Ń ń	НЬ нь	Н(Ь) н(ь)[7]	N' n' / NI ni[8]
O o	О о	О о	O o
P p	П п	П п	P p
R r	Р р	Р р	R r
Ŕ ŕ	РЬ рь	Р(Ь) р(ь)[7]	R' r' / RI ri[8]
S s	С с	С с	S s
Ś ś	СЬ сь	С(Ь) с(ь)[7]	S' s' / SI si[8]
Š š	Ш ш	Ш ш[9]	SH sh[14]
T t	Т т	Т т	T t
Ť ť	ТЬ ть	Т(Ь) т(ь)[7]	T' t' / TI ti[8]
U u	У у	У у / Ю ю[6]	U u
V v	В в	В в	V v
Y y	И и	И и	Y y
Z z	З з	З з	Z z
Ź ź	ЗЬ зь	З(Ь) з(ь)[7]	Z' z' / ZI zi[8]
Ž ž	Ж ж	Ж ж	Zh zh

W dodatkowej tabeli niżej umieszczono litery cyrylicy nie mające jednoliterowych odpowiedników w łacince.

łacinka	drahomanówka	cyrylica współczesna	transkrypcja oficjalna
ˇA ˇa ´A ´a / JA ja[15]	ЬА ьа / ЈА ја[16]	Я я	IA ia / YA ya[17]
ˇE ˇe ´E ´e / JE je[15]	ЬЕ ье / ЈЕ је[16]	Є є	IE ie / YE ye[17]
JI ji	ЈІ јі	Ї ї	I i / Yi yi[17]
ŠČ šč	ШЧ шч	Щ щ	SCH sch
ˇU ˇu ´U ´u / JU ju[15]	ЬУ ьу / ЈУ ју[16]	Ю ю	IU iu / YU yu[17]
ˇ ´[18]	Ь ь	Ь ь	' (apostrof prosty)
brak[19]	brak[19]	’ (apostrof drukarski)	brak[19]

[edytuj] Przykłady

[edytuj] Testament Tarasa Szewczenki

Taras Ševčenko Zapovіt Jak umru, to poxovajte Mene na mohylі, Sered stepu šyrokoho, Na Vkrajinі mylіj, Ščob lany šyrokopolі, І Dnіpro, і kručі Bulo vydno, bulo čuty, Jak reve revučyj. Jak ponese z Ukrajiny U syńeje more Krov vorožu... otojdі ja І lany, і hory — Vse pokynu і polynu Do samoho boha Molytyśa... a do toho Ja ne znaju boha. Poxovajte ta vstavajte, Kajdany porvіte І vražoju zloju krovju Voľu okropіte. І mene v semji velykіj, V semji voľnіj, novіj, Ne zabuďte pomjanuty Nezlym tychym slovom.

Тарас Шевченко Заповіт Јак умру, то поховајте Мене на могилі, Серед степу широкого, На Вкрајіні миліј, Шчоб лани широкополі, І Дніпро, і кручі Було видно, було чути, Јак реве ревучиј. Јак понесе з Украјіни У синьеје море Кров ворожу... отојді я І лани, і гори — Все покину і полину До самого бога Молитисьа... а до того Ја не знају бога. Поховајте та вставајте, Кајдани порвіте І вражоју злоју кровју Вольу окропіте. І мене в семјі великіј, В семјі вольніј, новіј, Не забудьте помјанути Незлим тихим словом.

Тарас Шевченко Заповіт Як умру, то поховайте Мене на могилі, Серед степу широкого, На Вкраїні милій, Щоб лани широкополі, І Дніпро, і кручі Було видно, було чути, Як реве ревучий. Як понесе з України У синєє море Кров ворожу... отойді я І лани, і гори — Все покину і полину До самого бога Молитися... а до того Я не знаю бога. Поховайте та вставайте, Кайдани порвіте І вражою злою кров'ю Волю окропіте. І мене в сем'ї великій, В сем'ї вольній, новій, Не забудьте пом'янути Незлим тихим словом.

Taras Shevchenko Zapovіt Yak umru, to pokhovaite Mene na mohylі, Sered stepu shyrokoho, Na Vkrainі mylіi, Schob lany shyrokopolі, І Dnіpro, і kruchі Bulo vydno, bulo chuty, Yak reve revuchyi. Yak ponese z Ukrainy U synieie more Krov vorozhu... otoidі ya І lany, і hory — Vse pokynu і polynu Do samoho boha Molytysia... a do toho Ya ne znaiu boha. Pokhovaite ta vstavaite, Kaidany porvіte І vrazhoju zloiu kroviu Voliu okropіte. І mene v semi velykіi, V semi vol'nіi, novіi, Ne zabud'te pomianuty Nezlym tykhym slovom.

[edytuj] Fragment Iwana Franki

Fragment wiersza, którego rękopis umieszczono na banknocie ukraińskim nominału 20 hrywien – w oryginale zapisany drahomanówką.

Zemle, moja vseploďučaja maty! Syly, ščo v tvojij dvyžeľ hlubyni, Krapľu, ščob v boju smilijše stojaty, Daj i mini.	Земле, моја всеплодьучаја мати! Сили, шчо в твојіј движель глубині, Крапльу, шчоб в боју сміліјше стојати, Дај і міні!
Земле, моя всеплодючая мати! Сили, що в твоїй движель глубині, Краплю, щоб в бою смілійше стояти, Дай і міні!	Zemle, moia vseplodiuchaia maty! Syly, scho v tvoii dvyzhel' hlubyni, Krapliu, schob v boiu smiliishe stoiaty, Dai i mini.

[edytuj] Zobacz też

• Alfabet łaciński
• Alfabet ukraiński
• Drahomanówka
• Łacinka białoruska

[edytuj] Linki zewnętrzne

• Między Latinitas i Cyrillianitas
• Rozmowa z Jarosławem Hrycakiem
• Ukrajinśka Latynka
• Alfabet ukraiński

Przypisy

p • d • e Pisma świata Alfabetyczne Arabskie • Aramejskie • Braille'a • Cyrylica • Dewanagari • Etiopskie • Fenickie • Głagolica • Gockie • Greckie • Gruzińskie • Hebrajskie • Łacińskie • Moon • Ogamiczne • Ormiańskie • Rowasz • Runiczne • Tifinagh Sylabowe Bopomofo • Czirokeskie • Dewanagari • Gurmukhi • Hangyl • Hiragana • Kanadyjskie • Katakana • Laotańskie • Sojombo • Tajskie • Tamilskie • Tybetańskie Obrazkowe Hieroglify • Pismo pierwotne Chińskie Pismo chińskie (tradycyjne i uproszczone) • Hancha • Kanji Zobacz też Systemy pisma CJK • Alfabet flagowy • Alfabet Morse'a

PiS walczy o wolne święto Trzech Króli. "To wola narodu"

Klub parlamentarny PiS złoży u marszałka Sejmu projekt ustawy o przywróceniu dnia wolnego od pracy 6 stycznia, w święto Trzech Króli - poinformował poseł Antoni Macierewicz. - To jest wyraz woli narodu polskiego do przywrócenia tradycji, obyczaju i praw, jakie się Polakom należą - powiedział na konferencji prasowej.

Uwaga - na mrozie możesz stracić dane z dysku

Niska temperatura może unieruchomić nie tylko stary autobus czy samochód z niesprawnym akumulatorem. Podczas silnych mrozów liczba przypadków utraty danych zapisanych w komputerach i innych urządzeniach elektronicznych wzrasta nawet dwukrotnie - przestrzegają specjaliści od odzyskiwania danych. Ryzyko dotyczy szczególnie laptopów.

Nie będzie śledztwa w sprawie fundacji o. Rydzyka

Nie będzie śledztwa w sprawie dwóch fundacji o. Tadeusza Rydzyka, Lux Veritatis i Nasza Przyszłość - zdecydowała Prokuratura Okręgowa we Wrocławiu. Prokuratura nie dopatrzyła się przestępstwa w działalności obu fundacji.

Wrocław: pijana matka zostawiła 4-latka bez opieki

Ponad trzy promile alkoholu w organizmie miała 40-letnia kobieta, którą policjanci znaleźli z małym dzieckiem na jednym z przystanków we Wrocławiu. Kobieta spała na ławce, a jej synek biegał wokół bez opieki.

Juszczenko przyjedzie do Polski rozmawiać o kryzysie gazowym

14 stycznia prezydenci Polski i Ukrainy spotkają się w Wiśle. Lech Kaczyński i Wiktor Juszczenko będą rozmawiać na temat obecnego kryzysu gazowego. W czwartek prezydent będzie także rozmawiał o konflikcie rosyjsko-ukraińskim z prezydentem Czech Vaclavem Klausem.

Palikot: Program PiS-u gorszy od chorób wenerycznych

Czeka nas katastrofa - pisze na blogu Janusz Palikot. "To nie trzęsienie ziemi, nie tajfun, nie zaraza, ani nawet nie choroby weneryczne przenoszone przez czytanie gazet! To coś znacznie gorszego niż zdychający potwór i zakaz produkcji alkoholu, a nawet gorszego niż wybór Rydzyka na szefa Episkopatu Polski! Oto - uwaga, uwaga! - PiS przedstawi swój program gospodarczy!!!!!" - czytamy.

W warszawskich autobusach zimno jak w lodówce

Czytelnicy serwisu warszawa.gazeta.pl donoszą o zamarzniętych autobusach i tramwajach, którymi jeżdżą po mieście. Szczególnie zimno jest w starszych modelach ikarusów, np. w autobusach linii 131 czy 301.

Sondaż: coraz więcej Polaków za euro

Raptownie - aż o jedną piątą - przybyło w Polsce zwolenników zastąpienia złotego wspólną europejską walutą, dowodzą wyniki najnowszego sondażu GfK Polonia dla "Rzeczpospolitej". Za przyjęciem euro opowiada się już 65 proc. spośród pytanych telefonicznie 500 osób.

Prezydent: Polityka unijna wobec Rosji jest miękka

Lech Kaczyński uważa, że polityka Unii Europejskiej wobec Rosji jest zbyt miękka. Apeluje jednak, żeby dać szansę czeskiej prezydencji. Pod przewodnictwem naszych południowych sąsiadów chciałby też polskiego zaangażowania w konflikt na Bliskim Wschodzie, ale tylko pod warunkiem, że nasz kraj byłby do czegoś przydatny.

Politycy PiS zapowiadają: Do TVN wrócimy

Po utracie TVP polityków partii Jarosława Kaczyńskiego ciągnie do bojkotowanej od lipca TVN i TVN 24.